Μπορούμε να περιμένουμε από την τεχνολογία ό,τι προσδοκούσαμε από τη θρησκεία; Τα «death-bots» ή «νεκρομπότ» είναι ψηφιακές απεικονίσεις που λαμβάνουν υλικό από εκλιπόντα αγαπημένα πρόσωπα, μέσω φωνητικών μηνυμάτων, ομιλιών, γραπτών, emails και αναπαράγουν τη μορφή τους διαλεγόμενα με τους ζωντανούς, χάρη στην τεχνητή νοημοσύνη.
Πρώτοι είχαν το προνόμιο ποπ σταρ: Όζι Οζμπορν, Μπομπ Μάρλεϊ, Τίνα Τέρνερ, Μάικλ Τζάκσον έκαναν «cameo appearance» από τον Παράδεισο, σε συναυλία στη Βόρεια Καρολίνα. Tο φαινόμενο δημοκρατικοποιείται και για τους «κοινούς θνητούς». Μπορεί να μην είναι ό,τι πιο ευχάριστο να ξαναδείς ένα διαλεγόμενο ολόγραμμα της πεθεράς σου, λίγο μετά την κηδεία της, ενώ άνθρωποι που χρειάστηκαν χρόνια ψυχανάλυσης, για να ξεπεράσουν έναν αυταρχικό πατέρα, μπορεί να μην επιθυμούν, μια ψηφιακή γονεϊκή μορφή να τους κάνει υποδείξεις εφ’ όρου βίου.
Πολλοί, όμως, έχουν ανάγκη τα «πενθομπότ» (grief-bots), ψηφιακές απεικονίσεις προσφάτως κεκοιμημένων, που συνεχίζουν να συζητούν με τους ζωντανούς, ώσπου να ξεπεραστεί το τραύμα του αποχωρισμού. Ο 17χρονος Χοακίν Όλιβερ, δολοφονημένος το 2018 σε σχολικούς πυροβολισμούς στη Φλόριντα, «επανήλθε» για να ξανακούσουν τη φωνή του οι γονείς του. Ο Αλέξις Οχανιάν, συνιδρυτής του Reddit, κατασκεύασε ψηφιακή απεικόνιση της μητέρας του, για να ξανανιώσει την αγκαλιά της. Φτηνότερες ψηφιακές απομιμήσεις νεκρών ήδη πωλούνται στην Κίνα για λίγα γουάν. Η διαφορά των death-bots από αγάλματα, πίνακες και φωτογραφίες είναι ότι πιάνουν κουβεντούλα: Νεκροί γονείς μπορούν να δώσουν μεταθανάτια συγκατάθεση (ή όχι), για έναν νέο ερωτικό σύντροφο, να «χαρούν» με ένα εγγονάκι που δεν πρόλαβαν. Σοφοί της αρχαιότητας να μας συμβουλεύουν για τα δεινά μας, γεροντάδες να προσφέρουν φρέσκες προφητείες. Ακόμη και δολοφονημένοι, όπως ο Κένεντι ή ο Τσάρλι Κερκ να δώσουν τη «δική τους» εκδοχή για το μυστήριο. Το τεχνολογικό όραμα για την αθανασία αφορά κυρίως τη μεταφόρτωση συνειδησιακών δεδομένων σε υπολογιστή. «Βασίζεται στην υπόθεση», λέει στο «Β» η Σωτηρία Ορφανίδου, συγγραφέας του βιβλίου «Μετανθρωπισμός», «ότι μπορεί να γίνει σάρωση εγκεφαλικών σημάτων με πλήρη δυνατότητα αποκωδικοποίησης και ψηφιοποίησης, ώστε μέσω ανάστροφης μηχανικής να μοντελοποιήσουμε την ανθρώπινη συνείδηση ώσπου να έχουμε ένα back-up του κάθε ανθρώπου».
Πρόκειται για φουτουριστικό όραμα. «Έχει πίσω του συγκεκριμένη ανθρωπολογία» εξηγεί ο Θεοφάνης Τάσης, καθηγητής Φιλοσοφίας της Πληροφορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο. «Ο άνθρωπος θεωρείται ως διττή οντότητα με υλισμικό (hardware) και λογισμικό (software). Υλισμικό είναι το σώμα, λογισμικό είναι η συνείδηση που μπορεί να “τρέξει” σε οποιοδήποτε υπόστρωμα. Αντί για τον άνθρωπο του άνθρακα (υπόστρωμα βιολογίας) στο μέλλον οραματίζονται τον άνθρωπο του πυριτίου (υπόστρωμα ψηφιακής τεχνολογίας)». Είναι, όμως, δυνατό να εξαχθούν τα συνειδησιακά δεδομένα σε δυαδική μορφή με μεταφόρτωση συνείδησης; «Το βιολογικό και το ψυχικό αποτελούν αδιαίρετη οντότητα» αντιτείνει ο Τάσης. «Κοκκινίζουμε όταν ντρεπόμαστε, αισθανόμαστε “πεταλούδες στο στομάχι” όταν ερωτευόμαστε και, αντιστρόφως, γινόμαστε ευέξαπτοι όταν έχουμε πονόδοντο. Η σχέση ψυχής – σώματος υπερβαίνει οντολογικώς τη σχέση λογισμικού – υλισμικού. Οι διανοητικές διεργασίες, πόσω μάλλον το ασυνείδητο, δεν είναι ποσοτικοποιήσιμες και αλγοριθμίσιμες. Το όραμα ψηφιακής αθανασίας σημαίνει περισσότερο ότι η τεχνολογία αλλάζει το πώς σκεφτόμαστε τον άνθρωπο. Στην εποχή του ατμού και του ηλεκτρισμού ήταν ο Φράνκενσταϊν, σήμερα είναι ο ηλεκτρονικός υπολογιστής με αναγωγή του ανθρώπου σε νευρωνικά δίκτυα. Ομως, η απώθηση της θνητότητας δημιουργεί κενό νοήματος. Χρειάζεται επιστροφή στο ήθος αυτοπεριορισμού, όπως στην ελληνική σκέψη όπου το μέτρο εμποδίζει την ύβρη. Να πούμε “αρκετά”, τόσο με την αρνητική έννοια “μέχρι εδώ” όσο και με τη θετική “είμαι ευχαριστημένος“» .
Ο Τάσης προτείνει το ήθος της ελληνικής σοφίας ως νόημα στην εποχή μας. Η ψηφιακή αθανασία, όμως, αποτελεί πρόκληση κατ’ εξοχήν για τους θεολόγους. Στο βιβλίο «HappyEnd! Στη δίνη της καταστροφής» (Αρμός, 2026) τέσσερις θεολόγοι-θρησκειολόγοι (Μπεκριδάκης, Ουλής, Αρκάδας, Αδραχτάς) συζητούν το ερώτημα τι νόημα έχει ο εορτασμός του Πάσχα όταν την αθανασία μπορεί να την προσφέρει η τεχνολογία. Ο Δημήτρης Μπεκριδάκης απαντά για «Το Βήμα»: «Στα death-bots δεν υπάρχει έκπληξη, ελευθερία, ενδεχομενικότητα. Είναι κλειστά κυκλώματα που αναπαράγουν παρελθούσα μορφή του εαυτού, σαν σύγχρονη μορφή μετενσάρκωσης, όπου το μέλλον καθορίζεται απολύτως από το παρελθόν. Η ανθρωπογένεση των μηχανών, δηλαδή να κατασκευάζουμε ανθρωποειδή, συνδέεται αναπόσπαστα με τον μηχανομορφισμό των ανθρώπων, δηλαδή να θεωρούμε ότι οι άνθρωποι είμαστε ήδη μηχανές. Η αξίωση να κατακτήσουμε ακόμη και τη μαύρη ήπειρο του θανάτου αποτελεί μια τεχνο-θεοκρατία, εξέλιξη της τεχνολογίας σε ολοκληρωτική θρησκεία. Αντιθέτως, στο Πάσχα γιορτάζουμε το εκπληκτικό συμβάν, την αποδόμηση κάθε τεχνοσυστήματος». Θα ήθελε ο Μπεκριδάκης να συνομιλήσει με death-bot του Ζακ Ντεριντά, του φιλοσόφου της αποδόμησης; «Ενα death-bot του Ντεριντά θα επιδοκίμαζε τον ορισμό της Ανάστασης ως αποδόμησης. Αλλά θα ήθελα έναν πραγματικά αναστημένο Ντεριντά να με εκπλήσσει με καινούργιες ιδέες».
Από την πλευρά του, ο Δημήτρης Ουλής, κοινωνικός ανθρωπολόγος, παρατηρεί: «Το τεχνολογικό όραμα είναι η ψηφιακή αθανασία, ενώ ανάσταση σημαίνει εντελώς διαφορετικό παράδειγμα σωτηρίας, που περιλαμβάνει τη σωματικότητα. Στο τεχνολογικό υπόδειγμα μεταφορτώνονται “bits and bites”, σαν να υπάρχει εσωτερικός πυρήνας του ανθρώπου, ένα πλεόνασμα υποκειμενικότητας, για τον οποίο το σώμα είναι αδιάφορο. H τεχνολογία υποκαθιστά έτσι τη θρησκεία στον ρόλο της κιβωτού μνήμης».
Για τον θεολόγο-ιστορικό Δημήτρη Αρκάδα, η ανάσταση των σωμάτων σημαίνει επίσης ότι εγκεντρίζεται στην υπόσταση του Θεού η βία της Ιστορίας. Δεν υπάρχει ανάσταση χωρίς σταύρωση, γιατί ο Ιησούς αναλαμβάνει τα αποτελέσματα της ιστορικής βίας, για να μεταμορφώσει την Ιστορία εκ των ένδον ως εκούσιο θύμα. Στην Ανάσταση του Πάσχα προηγείται η σταύρωση και ακολουθεί η βίαιη μεταμόρφωση του κόσμου από την πνοή του Αγίου Πνεύματος που συγκροτεί έναν καινούργιο λαό θυμάτων της βίας. «Οποιοσδήποτε ατραυμάτιστος ψηφιακός παράδεισος είναι μια καρικατούρα» καταλήγει.
O Βασίλης Αδραχτάς, αντιθέτως, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο UNSW του Σίδνεϊ, θεωρεί το Πάσχα ως γιορτή της μέγιστης συμπερίληψης: «Και τα συνειδησιακά δεδομένα μπορούν να απαρτιστούν, να σωθούν σε ένα όραμα ανάστασης. Ολα τα έργα του ανθρώπου, είτε είναι εξωτερικά των χειρών του είτε είναι εσωτερικά του νου-συνείδησης, θα πρέπει κάποια στιγμή να απαρτιστούν, με αφαίρεση του κακού που περιέχουν. Το ερώτημα είναι πώς θα δοξαστεί η μηχανή ως κομμάτι του ανθρώπου;». Θα μπορούσαν, δηλαδή, να αναστηθούν και τα cyborgs; «Το Πάσχα γιορτάζουμε την πίστη ότι στην Ανάσταση θα συνυπάρχουμε με όλα τα όντα, χωρίς το κακό. Αν αναστηθούμε μαζί με ζώα και φυτά, προ πολλού εξαφανισμένα, αν συνδοξολογούμε μαζί με αγγέλους, αν αναστηθούν ακόμη και τα δημιουργήματα του ανθρώπινου πολιτισμού, τότε γιατί όχι; Μπορεί να αναστηθούν και τα cyborgs».
