Μέχρι χθες, ήταν αυτονόητο ότι οι πόλεμοι κρίνονται, σχεδόν αποκλειστικά, από την αντιπαράθεση δυνάμεων στα πεδία των μαχών. Ομως, παρακολουθώντας τις εξελίξεις στα μέτωπα της Ουκρανίας και της Μέσης Ανατολής, καταλαβαίνουμε πλέον ότι αυτό ισχύει όλο και λιγότερο. Γιατί βλέπουμε ένα μεγάλο φάσμα από drones να αναλαμβάνουν κάθε είδους αποστολές, πυραύλους να βρίσκουν τον στόχο τους με ακρίβεια σε αποστάσεις εκατοντάδων χιλιομέτρων, προστατευτικούς «θόλους» να εξουδετερώνουν πολυποίκιλες εναέριες απειλές.
Κι όμως, αυτή η μορφή πολέμου που τώρα ξεκινά δεν θα χαρακτηρίζει τους πολέμους του αύριο. Προφανώς, τα έξυπνα όπλα που χρησιμοποιούνται σήμερα θα συνεχίσουν να εξελίσσονται και μάλιστα με ταχύτατους ρυθμούς, αλλά θα χρησιμοποιούνται στο μέλλον μόνο για τη «χαμαλοδουλειά». Τη μεγάλη ζημιά θα την κάνουν άλλα όπλα, σχεδόν άυλα, αλλά ιδιαιτέρως καταστροφικά.
Η επιστράτευση της ειρηνικής τεχνολογίας
Το σημερινό γεωπολιτικό σκηνικό, που διαμορφώνεται πλέον όλο και περισσότερο εκτός του πλαισίου του διεθνούς δικαίου, αποτελεί τον καταλύτη για να περάσουμε στην επόμενη φάση. Να αρχίσουμε δηλαδή να δημιουργούμε το νέο, πολυσύνθετο οπλοστάσιο, στο οποίο κυρίαρχο ρόλο θα έχει η «ειρηνική» τεχνολογία, με «αιχμή του δόρατος» την Τεχνητή Νοημοσύνη. Η τεχνολογία αυτή που αναπτύχθηκε για να εξυπηρετήσει την οικονομική ανάπτυξη, την ειρηνική συμβίωση και την ευημερία των λαών, εύκολα μπορεί να μετατραπεί σε υβριδικό όπλο, ικανό να προκαλέσει τεράστιες καταστροφές, κατά βάση οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές.
Ας δούμε όμως πώς θα μπορούσε να εξελιχθεί ένας τέτοιος «τεχνολογικός πόλεμος». Σκεφθείτε π.χ. μια υβριδική επίθεση σε μια χώρα, με στόχο την κατάρρευσή της.
Αρχικά θα εξαπολυθεί ηλεκτρονικός πόλεμος (cyber warfare) για να απορρυθμιστούν οι κρίσιμες υποδομές της (π.χ. δίκτυα επικοινωνιών, χρηματοοικονομικό σύστημα, δημόσιες υπηρεσίες, συστήματα διαχείρισης νερού, ηλεκτρικού ρεύματος κ.λπ.), ώστε να αποδυναμωθεί η οικονομία της.
Στα βασικά όπλα του επιτιθέμενου θα περιλαμβάνονται οι ηλεκτρονικές παρεμβολές, η ηλεκτρονική παραπλάνηση, οι κυβερνοεπιθέσεις, η ηλεκτρονική απενεργοποίηση κ.ά. (π.χ. spoofing, barrage jamming, electronic neutralization).
Στη συνέχεια θα επιδιωχθεί η κοινωνικοπολιτική αποσταθεροποίησή της. Στο μέτωπο αυτό το πιο δυνατό όπλο είναι η παραπληροφόρηση, που στοχεύει στην πρόκληση πνευματικής σύγχυσης και αποδυνάμωσης της κρίσης. Το πρώτο βήμα γίνεται με τη δημιουργία αληθοφανών παραλλαγών της πραγματικότητας, που εμποδίζουν τους πολίτες να ξεχωρίσουν την αλήθεια από το ψέμα. Από εκεί και πέρα, ανοίγει ο δρόμος για την κατευθυνόμενη πληροφόρηση και την «πλύση εγκεφάλου». Η Τεχνητή Νοημοσύνη, με τα «εργαλεία» που προσφέρει, καθιστά εφικτή αυτή τη ζοφερή προοπτική. Επίσης, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν ιδανικούς αγωγούς διοχέτευσης της προπαγάνδας, κυρίως μέσω των bots. Οι μεγάλες ανισότητες, το μεγάλο ποσοστό του κόσμου που ζει στην ακραία φτώχεια, η έλλειψη προοπτικής, δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για να καρποφορήσουν αυτές οι διαβρωτικές πρακτικές. Ακόμη, ο λαϊκισμός, αξιοποιώντας υπαρκτές κοινωνικές δυσαρέσκειες για να εξυπηρετήσει τα δικά του μικροσυμφέροντα, διαμορφώνει ευνοϊκό περιβάλλον για προπαγανδιστικές πρακτικές.
Ετσι, σιγά-σιγά, δημιουργούνται συνθήκες κοινωνικής αντιπαράθεσης και θεσμικής και πολιτικής κρίσης. Το επόμενο θύμα είναι η δημοκρατία, δεδομένου ότι ένα σημαντικό ποσοστό του εκλογικού σώματος κατευθύνεται εκεί που τον οδηγεί η στοχευμένη παραπλανητική πληροφόρηση.
Κακά τα ψέματα, αν εισχωρήσει στο μυαλό σου ο αντίπαλος, δεν χρειάζεται να σε κατακτήσει με τα όπλα. Απλώς σε οδηγεί συστηματικά στην αυτοϋπονόμευση και την υποταγή.
Ολα δείχνουν λοιπόν ότι στο μέλλον, ένα μεγάλο μέρος των πολεμικών επιχειρήσεων θα μεταφερθεί από το πεδίο της μάχης στο πεδίο της συνείδησης. Το ανθρώπινο μυαλό θα είναι ο κεντρικός στόχος και εκεί θα δοθούν οι μεγάλες μάχες. Γι’ αυτό, εκεί πρέπει να χτιστεί η άμυνα που θα το κάνει απόρθητο οχυρό.
Αυτή δεν είναι μια εύκολη αποστολή. Χρειάζεται να δημιουργήσουμε θεσμούς αποτροπής της καταχρηστικής χρησιμοποίησης της τεχνητής νοημοσύνης. Να ενισχύσουμε την κοινωνική συνοχή και τη δημοκρατία, αμβλύνοντας τις ανισότητες, περιορίζοντας τον κοινωνικό αποκλεισμό, ενισχύοντας τη διαφάνεια, τη δικαιοσύνη, την αξιοπιστία της ενημέρωσης. Να κάνουμε και πάλι την Παιδεία χώρο καλλιέργειας και ανάπτυξης της κρίσης.
Τότε μόνο θα κλείσουμε τις ρωγμές από τις οποίες εισχωρούν η παραπληροφόρηση, η προπαγάνδα, η χειραγώγηση. Τότε μόνο θα έχουμε την ελπίδα ότι θα καταφέρουμε να αντιμετωπίσουμε τα όπλα του μέλλοντος, που θα είναι ιδιαιτέρως καταστροφικά, γιατί θα σημαδεύουν το μυαλό μας.
Ο κ. Μιχάλης Γκλεζάκος είναι καθηγητής Χρηματοοικονομικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά.
