Το σκεφτόμουν τώρα που πλησιάζει η αλλαγή του χρόνου: για εμάς τους Ελληνες η Πρωτοχρονιά είναι μεγαλύτερη γιορτή από τα Χριστούγεννα, δεν υπάρχει λόγος να το κρύβουμε. Και είναι μια γιορτή που αποτελεί απόδειξη της ιδιαιτερότητάς μας ως λαού, καθώς ο τρόπος που τη γιορτάζουμε δεν έχει καμία σχέση με όσα συμβαίνουν ανατολικά αλλά και δυτικά μας.
Οι Κινέζοι, λόγου χάριν, γιορτάζουν τη δική τους Πρωτοχρονιά θεαματικά, αλλά και ο δικός τους τρόπος εορτασμού καθώς και αυτός των Ιαπώνων μικρή σχέση έχουν με τον δικό μας. Η κινεζική Πρωτοχρονιά είναι μια οικογενειακή γιορτή που θυμίζει την αμερικανική Γιορτή των Ευχαριστιών. Ολοι τρώνε κοτόπουλο ή ψάρι, ρίχνουν πυροτεχνήματα. Τρώνε και άφθονα μανταρίνια.
Οι Ιάπωνες, από την άλλη, τιμούν τη φύση. Οι περισσότερο θρησκευόμενοι ξυπνούν νωρίς για να δουν την ανατολή όλοι μαζί (αποκαλούν το έθιμο «Hatsuhinode», πρώτη ανατολή του ήλιου): πιστεύουν πως αυτό φέρνει καλοτυχία. Και όλοι καθαρίζουν τα σπίτια τους – θεωρούν ότι ο νέος χρόνος πρέπει να τα βρει να λάμπουν. Τρώνε σούπες και επισκέπτονται τους ναούς τους συνήθως το απόγευμα. Στα παιδιά δεν κάνουν δώρα, αλλά δίνουν χρήματα.
Αν αυτά σας μοιάζουν παράξενα, να ξέρετε ότι και τα δικά μας έθιμα φαντάζουν παράξενα στους Δυτικούς. Η Πρωτοχρονιά για αυτούς, περισσότερο και από γιορτή, είναι ένα μεγάλο show. Μαζεύονται σε μεγάλες πλατείες για να υποδεχθούν τον καινούργιο χρόνο μετρώντας αντίστροφα. Ρίχνουν πυροτεχνήματα και ανταλλάσσουν ευχές και αυτό είναι όλο. Η μεγάλη γιορτή του δυτικού κόσμου είναι τα Χριστούγεννα – απόδειξη ότι τότε επισκέπτεται τις χώρες τους ο Αγιος Βασίλης, που αυτοί τον αποκαλούν διαφορετικά, αλλά εν πάσει περιπτώσει μιλάμε πάντα για τον Αγιο που φέρνει δώρα ντυμένος ερυθρόλευκα και οδηγώντας έλκηθρο.
Οι πιο πολλές μεγάλες πόλεις της Δύσης δεν είναι καν στολισμένες την Πρωτοχρονιά: παντού σχεδόν έχουν φύγει από τις βιτρίνες τα λαμπάκια και έχει αρχίσει η εποχή των εκπτώσεων. Τα περισσότερα στολίδια αφαιρούνται μόλις τα Χριστούγεννα περάσουν. Οι ταινίες από τη Δυτική Ευρώπη και τις ΗΠΑ που διαδραματίζονται Πρωτοχρονιά είναι πολύ πιο λίγες, ενώ οι χριστουγεννιάτικες ταινίες είναι μια ολόκληρη κατηγορία από μόνες τους.
Τα πρωτοχρονιάτικα ήθη και έθιμα στον δυτικό κόσμο είναι ελάχιστα, ενώ στην Ελλάδα είναι αμέτρητα. Στη Δύση δεν υπάρχει ούτε καν πρωτοχρονιάτικο τραπέζι όπως το δικό μας – στην Ιταλία, αν δεν κάνω λάθος, το γεύμα της παραμονής της Πρωτοχρονιάς περιέχει υποχρεωτικά φακές και ένα ειδικό σαλάμι που αποκαλούν «cotechino». Στη Νότια Ιταλία, σε κάποιες περιοχές, τρώνε και ψάρια. Στην Ελλάδα το πράγμα είναι αλλιώς.
Η ελληνική ψυχή μας αγαπάει την Πρωτοχρονιά παράφορα. Δεν είναι ζήτημα θρησκευτικό: η διαφορά από τους Δυτικούς είναι κυρίως θέμα κοινωνικής αντίληψης. Οι Δυτικοί είναι δύσκολο να δεχθούν δύο τεράστιες γιορτές με απόσταση μόλις μίας εβδομάδας. Τιμούν τα Χριστούγεννα γιατί είναι η πιο μεγάλη γιορτή που προκύπτει μετά το καλοκαίρι. Αποτελούν συνήθως ένα είδος μικρού διαλείμματος από σκοτούρες και προβλήματα.
Στο κέντρο του χειμώνα, δίνουν μια ανάσα ανακούφισης. Μόλις αυτά περάσουν, τα κεφάλια μπαίνουν μέσα και όλοι επιστρέφουν στις δουλειές τους. Το να ξανασταματήσουν από δαύτες για να γιορτάσουν μόλις μία εβδομάδα αργότερα θα τους φαινόταν υπερβολικό – φυσικά και αντιπαραγωγικό: η Πρωτοχρονιά τους είναι ένα βράδυ και τίποτα πιο πολύ. Εμείς, από την άλλη, δεν το βλέπουμε το πράγμα έτσι.
Στο διονυσιακό μας DNA κάθε ευκαιρία για γιορτή είναι καλοδεχούμενη. Οι γιορτές μας παλαιότερα κρατούσαν τρεις ημέρες, καθώς γιορτάζουμε και την παραμονή τους, αλλά και την επομένη. Επίσης, δεν θεωρούμε ότι υπάρχει εορταστική υπερβολή, καθώς κάθε γιορτή υπάρχει ακριβώς για να γίνονται υπερβολές.
Εμάς μας αρέσει η Πρωτοχρονιά γιατί έχουμε πάντα ανάγκη από «ημερομηνίες-ορόσημα» που μας οδηγούν να σκεφτούμε το πώς θα κάνουμε μια καινούργια αρχή. Θεωρούμε ότι αυτό που δεν μπορούμε να κάνουμε μόνοι μας μάς το προσφέρει το ημερολόγιο. Περιμένουμε την Πρωτοχρονιά για να πείσουμε τον εαυτό μας ότι στο εξής θα γίνει καλύτερος, προσεκτικότερος, αποδοτικότερος, σοβαρότερος.
Οι περισσότεροι Δυτικοί δεν σκέφτονται έτσι. Δεν περιμένουν μόνο μία ημερομηνία για να ορκιστούν στον εαυτό τους ότι θα αλλάξουν και δεν πιστεύουν καλά-καλά στις αλλαγές που προκύπτουν έτσι ξαφνικά, χωρίς προσπάθεια και χωρίς κόστος. Για αυτούς, η Πρωτοχρονιά δεν είναι το μόνο σημείο έναρξης: είναι απλώς μία διαδικασία.
Γεμίζουν τις πλατείες για να υποδεχθούν τον καινούργιο χρόνο, αλλά δεν δίνουν δεκάρα τσακιστή για αυτόν που φεύγει. Ενώ στη δική μας Πρωτοχρονιά ο χρόνος που φεύγει τιμάται περίπου όπως και αυτός που έρχεται. «Πάει ο παλιός ο χρόνος, ας γιορτάσουμε, παιδιά» λέει ο ελληνικός ύμνος της βραδιάς. Τον χρόνο που φεύγει τον γιορτάζουμε μπορεί και κομμάτι περισσότερο από αυτόν τον άγνωστο που ακολουθεί.
Για να καταλάβετε πόσο περισσότερο αγαπάμε την Πρωτοχρονιά από τα Χριστούγεννα, κάντε ένα μικρό τεστ. Σκεφτείτε τα κάλαντα. Θα σας έρθουν στο μυαλό αμέσως εκείνα της Πρωτοχρονιάς, αυτό το διαχρονικό «Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά (…) κι αρχή καλός μας χρόνος». Τα κάλαντα των Χριστουγέννων, μολονότι μάλιστα τα έχετε ακούσει πρόσφατα, πιθανότατα δεν τα θυμάστε καλά-καλά ήδη την επόμενη κιόλας ημέρα: πιο εύκολα σας έρχεται η «Αγια Νύχτα» παρά το «Καλήν ημέραν, άρχοντες». Αλλωστε και η Πρωτοχρονιά μια νύχτα άγια μπορεί να είναι. Αρχοντες όμως είναι δύσκολο εδώ να βρείτε.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι τραγουδοποιοί μας έχουν γράψει περισσότερα τραγούδια για την Πρωτοχρονιά από όσα για τα Χριστούγεννα. Τα Χριστούγεννα είναι η χαρά των λαϊκοπόπ, και το λαϊκοπόπ είναι μια προσπάθεια να δείξουμε στους Δυτικούς ότι καταλαβαίνουμε το γούστο τους και ότι το προσαρμόζουμε στο δικό μας: το λαϊκοπόπ μοιάζει συνήθως άψυχο γιατί είναι μίμηση – απομίμηση, για την ακρίβεια.
Τα τραγούδια για την Πρωτοχρονιά, αντιθέτως, κουβαλούν όλα μια ωραία χαρμολύπη. «Τώρα τι κλαις και τι γκρινιάζεις, Πρωτοχρονιά είναι και γιορτάζεις τη λίγη πίστη του ενηλίκου στην παιδική ανατολή του», μας έλεγε ο Σαββόπουλος, «γιατί τα χρόνια τρέχουν χύμα, κι εμείς τους δίνουμε ένα σχήμα». Αυτό το σχήμα είναι που πρωτοχρονιάτικα περιμένουμε να μας αποκαλυφθεί ως διά μαγείας. Εορτάζοντες ως ωραίοι Ελληνες…
