Η Ιστορία σπάνια ανακοινώνει τις αλλαγές της. Τις αποκαλύπτει μέσα από μετατοπίσεις, από διαδοχικές ρωγμές που κάποια στιγμή γίνονται μη αναστρέψιμες τομές, διαμορφώνοντας ένα διαφορετικό τοπίο. Οι πολιτικές ηγεσίες, η κοινότητα της επιστήμης και της διανόησης, οι κοινωνίες οφείλουν να αντιληφθούν εγκαίρως τις επισυμβαίνουσες αλλαγές προκειμένου να οργανώσουν τη δράση – αντίδρασή τους. Σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε μια τέτοια καμπή που δεν επιτρέπει παρερμηνείες.
Για την Ευρώπη, που διαχρονικά τρέχει ασθμαίνοντας πίσω από τις εξελίξεις, δεν υπάρχουν άλλα περιθώρια. Ηρθε η ώρα να αναλάβει την ιστορική της ευθύνη και να προχωρήσει αποφασιστικά στη στρατηγική της αυτονομία. Με μία φράση, The Time Has Come.
Το πνεύμα αυτής της μετάβασης αποτυπώθηκε χαρακτηριστικά στη ρητορική του Μαρκ Κάρνεϊ, πρωθυπουργού του Καναδά, στο Νταβός, όταν μίλησε για το τέλος μιας εποχής. Το μεταπολεμικό σύστημα ασφάλειας, η σχετική προβλεψιμότητα των διεθνών σχέσεων, η σταθερότητα των θεσμών και η εμπιστοσύνη στην παγκόσμια τάξη πραγμάτων δεν αποτελούν πλέον δεδομένα. Ο κόσμος εισέρχεται σε μια φάση ρευστότητας, όπου η ισχύς, η γεωπολιτική και η αυτάρκεια επανέρχονται στο κέντρο της πολιτικής.
Οι εξελίξεις στη Γροιλανδία είναι ενδεικτικές αυτής της νέας πραγματικότητας. Η Αρκτική μετατρέπεται σε στρατηγικό χώρο ανταγωνισμού, όπου συγκλίνουν ενεργειακά συμφέροντα, πρώτες ύλες, νέοι ναυτιλιακοί διάδρομοι και στρατιωτικές ισορροπίες. Δεν πρόκειται για μια περιφερειακή υπόθεση χωρίς ευρωπαϊκό ενδιαφέρον, αλλά για έναν καθρέφτη του νέου διεθνούς συστήματος, όπου η γεωγραφία, οι πόροι και η ισχύς επαναπροσδιορίζουν την πολιτική τάξη.
Σε αυτό το περιβάλλον, ο ρόλος των Ηνωμένων Πολιτειών αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Οι επιλογές και οι παρεμβάσεις του προέδρου των ΗΠΑ, επιθετικές στη ρητορική και μονομερείς στη λογική τους, ενισχύουν ένα κλίμα διεθνούς αστάθειας. Η έμφαση στη δύναμη αντί στους κανόνες, η προτεραιότητα της επιβολής αντί της συναίνεσης και η αμφίσημη στάση απέναντι στους θεσμούς και στο διεθνές δίκαιο δεν συνιστούν απλώς διαφορετικό πολιτικό ύφος, αλλά παράγοντες αποδόμησης της πολυμερούς τάξης που οικοδομήθηκε τις τελευταίες δεκαετίες. Η ουσιαστική αμφισβήτηση του διεθνούς δικαίου δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο· έναν κόσμο όπου οι κανόνες εφαρμόζονται επιλεκτικά και η ισχύς αποκτά κανονιστικό ρόλο.
Ακριβώς για αυτό η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται σε ρόλο παρατηρητή. Δεν μπορεί να λειτουργεί μόνο ως οικονομικός χώρος ή ως κανονιστική δύναμη χωρίς στρατηγικό βάθος. Η στρατηγική αυτονομία δεν είναι ιδεολογικό αφήγημα, ούτε αντιπαράθεση με τις συμμαχίες της. Είναι όρος πολιτικής επιβίωσης σε ένα διεθνές σύστημα που μετατρέπεται από κανόνες σε ισορροπίες ισχύος.
Στρατηγική αυτονομία σημαίνει ικανότητα άσκησης εξωτερικής πολιτικής χωρίς ετεροκαθορισμό. Σημαίνει ευρωπαϊκή αμυντική ικανότητα με πραγματικές δυνατότητες. Σημαίνει ενεργειακή ασφάλεια, βιομηχανική αυτάρκεια, τεχνολογική κυριαρχία και προστασία κρίσιμων υποδομών. Σημαίνει κοινή στρατηγική κουλτούρα και όχι αποσπασματικές εθνικές προσεγγίσεις.
Η Ευρώπη καλείται να αποφασίσει αν θα συνεχίσει να διαχειρίζεται κρίσεις ή αν θα αρχίσει να διαμορφώνει εξελίξεις. Σε έναν κόσμο που επιστρέφει στη λογική των μεγάλων δυνάμεων, των σφαιρών επιρροής και της πολιτικής ισχύος, η απουσία στρατηγικής ισοδυναμεί με εξάρτηση.
Η ιστορική της ευθύνη δεν είναι μόνο γεωπολιτική, αλλά και ηθική. Είναι η υπεράσπιση της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου, της πολυμέρειας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε ένα περιβάλλον όπου αυτά αμφισβητούνται όλο και πιο ανοιχτά. Αυτές οι αξίες δεν διατηρούνται από μόνες τους. Απαιτούν συνοχή, στρατηγική και πολιτική βούληση.
Η νέα εποχή έχει ήδη ξεκινήσει. Το ερώτημα δεν είναι αν αλλάζει ο κόσμος, αλλά αν η Ευρώπη θα αλλάξει μαζί του. Αν θα σταθεί ως αυτόνομο γεωπολιτικό υποκείμενο ή αν θα παραμείνει εξαρτημένο πεδίο επιρροών. Και αυτή τη φορά η Ιστορία δεν θα συγχωρήσει την αναποφασιστικότητα. The Time Has Come.
Ο κ. Δημήτρης Λιάκος είναι οικονομολόγος.
