Στοιχείο #1: Σύμφωνα με τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας αλλά και το εθιμικό διεθνές δίκαιο, κάθε κομμάτι ξηράς, συμπεριλαμβανομένων των νησιών, περιβάλλεται από επάλληλες θαλάσσιες ζώνες, το απώτατο εύρος των οποίων δεν μπορεί να ξεπερνά τα 12 ναυτικά μίλια για την αιγιαλίτιδα ζώνη και τα 200 ναυτικά μίλια για την υφαλοκρηπίδα καθώς και την αποκλειστική οικονομική ζώνη (ΑΟΖ), όταν αυτή έχει προκηρυχθεί.
Στοιχείο #2: Οι αποστάσεις στη Μεσόγειο είναι τέτοιες ώστε σχεδόν πουθενά δεν υπάρχει η απόσταση των 400 ν.μ., που θα επέτρεπε την πλήρη ανάπτυξη θαλασσίων ζωνών και στις δύο πλευρές της. Ως αποτέλεσμα, οι παράκτιες χώρες θα πρέπει να συνεννοηθούν με τους γείτονες και από κοινού να προχωρήσουν σε οριοθέτηση.
Στοιχείο #3: Το 2019 η Τουρκία και η Λιβύη θεώρησαν ότι έχουν αντικείμενες ακτές και, παρακάμπτοντας την ύπαρξη ελληνικών νησιών όπως η Ρόδος, η Κάρπαθος και η Κάσος, αποπειράθηκαν να οριοθετήσουν τις θαλάσσιες ζώνες που έτσι κατασκεύασαν. Το (διμερές) τουρκολιβυκό μνημόνιο παραβιάζει τους βασικούς εθιμικούς κανόνες του Δικαίου της Θάλασσας και, ως αποτέλεσμα, μεταξύ άλλων το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ρητώς το θεωρεί ανυπόστατο και τα κράτη-μέλη της Ενωσης δεσμεύονται να συνεχίσουν να το αγνοούν.
Στοιχείο #4: Η Ελλάδα και η Λιβύη, παράκτιες χώρες με αντικριστές ακτές, απέχουν στο στενότερο σημείο τους περίπου 170 μίλια. Οι συνομιλίες για την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών έφθασαν πολύ κοντά σε μια συμφωνία το 2009-2010 αλλά κατέρρευσαν μετά τον θάνατο του Καντάφι. Ηδη και ενώ η Λιβύη βρίσκεται ουσιαστικά μοιρασμένη σε Ανατολή και Δύση, οι συνομιλίες για την οριοθέτηση διστακτικά επανεκκίνησαν, αλλά η μεικτή τεχνική επιτροπή δεν έχει ακόμη καταφέρει να βρει ημερομηνία για τη δεύτερη συνάντησή της.
Στοιχείο #5: Εν όψει του γεγονότος ότι τα ύδατα μεταξύ των δυο χωρών μένουν μη οριοθετημένα, η Ελλάδα δήλωσε στο άρθρο 156 του Νόμου 4001/2011 ότι «ελλείψει συμφωνίας οριοθέτησης με γειτονικά κράτη…, το εξωτερικό όριο της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ … είναι η μέση γραμμή..». Σε εφαρμογή της προσωρινής αυτής ρύθμισης, αυτές οι μη οριοθετημένες περιοχές περιελήφθησαν τον Απρίλιο 2025 στον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό της χώρας, ενώ για τέσσερα συγκεκριμένα θαλάσσια τεμάχια προκηρύχθηκε διεθνής διαγωνισμός για την έρευνα και εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων που ενδεχομένως να βρεθούν σε αυτά, διαγωνισμός που κατέληξε στις συμφωνίες με τη Chevron και την Exxon, που υπεγράφησαν τον Δεκέμβριο 2025 και σύντομα θα κυρωθούν από τη Βουλή των Ελλήνων. Με τις συμφωνίες αυτές, οι εμπλεκόμενες εταιρείες ουσιαστικά αποδέχονται τον προσωρινό χάρτη που παρουσιάζει η Ελλάδα και ουσιαστικά αγνοούν την ύπαρξη του τουρκολιβυκού μνημονίου, που μοιράζει τις ίδιες περιοχές μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης.
Το επίδικο: Η Ελληνική Δημοκρατία με τις συμβάσεις αυτές δίνει άδεια για εργασίες σε περιοχές που η ίδια ρητώς αναγνωρίζει ότι περιλαμβάνονται σε μη οριοθετημένες περιοχές, εκτεινόμενες ως την προσωρινή μέση γραμμή. Ταυτοχρόνως, η ίδια Ελληνική Δημοκρατία βρίσκεται σε διαπραγμάτευση για τον καθορισμό της οριστικής οριοθετικής γραμμής, που θα μπορούσε να μην ταυτίζεται με τη μέση γραμμή – όπως άλλωστε συνέβη και στην αντίστοιχη διαπραγμάτευση με την Αίγυπτο, που κατέληξε το 2020 στη μερική οριοθέτηση της μεταξύ μας ΑΟΖ. Σε μια τέτοια περίπτωση, η Ελληνική Δημοκρατία θα βρισκόταν να υπόσχεται στις ενεργειακές εταιρείες πρόσβαση σε περιοχές επί των οποίων η ίδια θα είχε συμφωνήσει ότι δεν ασκεί κυριαρχικά δικαιώματα – οι πρωτοετείς φοιτητές μου στη Νομική εύκολα θα έγραφαν και θα κέρδιζαν την αγωγή αποζημίωσης, που θα ακολουθούσε! Εκτός αν συζητάμε σοβαρά την πιθανότητα ένα κυρίαρχο κράτος να δεσμεύεται έναντι ιδιωτών για το πώς θα διαχειριστεί τα εθνικά του συμφέροντα, αποκλείοντας έτσι τη σύναψη μιας πιθανής συμφωνίας οριοθέτησης με τη Λιβύη – που πάντως δεν αναμένεται στο άμεσο μέλλον.
Προτεινόμενη απάντηση: Κάθε στοιχειωδώς εγκρατής νομικός θα φρόντιζε να προστεθεί μια φράση ώστε σε τέτοια περίπτωση «όλα τα δικαιώματα του Μισθωτή [=της εταιρείας] επί του τμήματος αυτού εκλείπουν χωρίς να δημιουργούνται δικαιώματα ή αξιώσεις του Μισθωτή έναντι του Εκμισθωτή [=της Ελλάδας] [σε έξοδα ή αποζημίωση]. Αυτή βρίσκεται στο άρθρο 30 της υπό έγκριση συμφωνίας ακριβώς για να εξασφαλίσει τα συμφέροντα της Ελληνικής Δημοκρατίας.
Η κυρία Μαρία Γαβουνέλη είναι καθηγήτρια Διεθνούς Δικαίου στη Νομική Σχολή του Εθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, υποδιευθύντρια του Κέντρου Ερευνών για το Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο – Athens PIL.
