Οποτε έχω ακούσει συζήτηση στη Βουλή για τα θέματα διαφάνειας και διαφθοράς, η εικόνα είναι κατά κανόνα μονοσήμαντη. Η αντιπολίτευση εμφανίζεται ως ιεροκήρυκας της διαφάνειας, τυλιγμένη, ανάλογα με την πολιτική καταγωγή και προσωπική ιδιοσυγκρασία, είτε με το φωτοστέφανο του θεσμικού περιστεριού ή με το σκοτεινό ένδυμα του πολιτικού Σαβοναρόλα*. Οι κυβερνήσεις, οι σοβαρές τουλάχιστον, καταφεύγουν και ορθώς στη λειτουργία των θεσμών, που ήταν μέχρι σήμερα και η μόνη απάντηση στα προβλήματα αυτά, όταν εμφανιστούν σχετικά στοιχεία. Προβλήματα παρόντα σε όλες τις χώρες, σε όλες τις εποχές και σε όλες τις πολιτικές κουλτούρες.
Εχοντας παρακολουθήσει το θέμα πολιτικά, αλλά προπαντός επιστημονικά για τριάντα και βάλε χρόνια, έχω καταλήξει ότι δυστυχώς αυτή η αντιμετώπιση δεν οδηγεί σε αποτέλεσμα.
Η πρώτη μου σοβαρή επιστημονική ενασχόληση ήταν το 1996-7, όταν σε συνεργασία με τη νεο-ιδρυθείσα τότε Διεθνή Διαφάνεια Ελλάδος, οργάνωσα μαζί με τον Στέφανο Μάνο το επιστημονικό Συνέδριο «Κράτος και Διαφθορά» (παρόντος και του τότε υπουργού Εσωτερικών & Δημόσιας Διοίκησης Αλέκου Παπαδόπουλου) και εκδώσαμε τον αντίστοιχο συλλογικό τόμο, σε μια πρώτη προσπάθεια να περάσουμε από την άγονη πολιτική αντιπαράθεση στη σοβαρή μελέτη του φαινομένου. Στην πρώτη σχετική, δική μου μελέτη, κατέληγα τότε στο συμπέρασμα ότι το φαινόμενο αφορούσε εκατοντάδες χιλιάδες μικρές και μεγάλες περιπτώσεις, εκ των οποίων μια μικρή μειοψηφία έρχεται στην επιφάνεια και συνοδευόταν από εκτεταμένη κοινωνική ανοχή.
Το φαινόμενο της κοινωνικής ανοχής στη διαφθορά αποτέλεσε αργότερα (2009) το αντικείμενο του Διδακτορικού μου, το οποίο στοιχειοθέτησε θεωρητικά αλλά και με εμπειρική έρευνα την ανωτέρω διαπίστωση και με έπεισε ότι το πρόβλημα δεν λύνεται ούτε με μηνύσεις και δικαστήρια (που πρέπει να κάνουν ασφαλώς αποτελεσματικά και ανεπηρέαστα τη δουλειά τους), ούτε με υποκριτικές ρητορείες. Είναι πολύ βαθύτερο και χρειάζεται μια άλλη επιστημονική και πολιτική αντιμετώπιση.
Η προσέγγιση αυτή επιβεβαιώθηκε όταν προετοίμασα ως ευρωβουλευτής το Thematic Paper on Corruption στην ΕΕ, για την Επιτροπή CRIME το 2012, όπου παρουσιαζόταν η πλήρης έκταση του φαινομένου. Είκοσι εκατομμύρια περιπτώσεις μικρής και μεγάλης κρατικής διαφθοράς σε επίπεδο ΕΕ με κόστος κατ’ ελάχιστον 120 δισ. ευρώ ή 1% του ευρωπαϊκού ΑΕΠ της περιόδου εκείνης. Προσπάθησα να προωθήσω τα συμπεράσματα της δουλειάς εκείνης οργανώνοντας σχετικά συνέδρια στην Ελλάδα και στην Ευρώπη και επιμένοντας με συνεχείς τροπολογίες στην καθιέρωση, στους ευρωπαϊκούς ελεγκτικούς θεσμούς, του κανόνα να γίνονται οι έλεγχοι με βάση επιστημονική ανάλυση κινδύνου και όχι μόνο – ή κυρίως – με βάση τυχαίες καταγγελίες.
Ολες αυτές οι επιστημονικές και πολιτικές προσπάθειες έμειναν δυστυχώς ανεκπλήρωτες προθέσεις, σε σχέση με την πραγματική τους επιρροή στο πρόβλημα, μέχρι το 2020. Τότε, με την πλήρη και απόλυτη στήριξη του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη και τη συνεργασία των συναδέλφων και συνεργατών στο υπουργείο Οικονομικών και στην υπόλοιπη κυβέρνηση, πετύχαμε κάτι που δεν είχε γίνει ποτέ ξανά στην Ελλάδα.
Βγάλαμε εντελώς εκτός πιθανότητας ρουσφετιού και διαφθοράς πόρους που διοχετεύθηκαν προς τις επιχειρήσεις ύψους τουλάχιστον 25 δισεκατομμυρίων ευρώ. Πώς συνέβη αυτό και γιατί είναι τόσο σημαντικό; Η αφορμή ήταν η κρίση του COVID, που επέβαλε την άμεση ενίσχυση των επιχειρήσεων και στη συνέχεια τα δάνεια του Ταμείου Ανάκαμψης για τη διασφάλιση της πορείας της οικονομίας την επόμενη μέρα της κρίσης.
Τα εργαλεία ήταν η επιστρεπτέα προκαταβολή και ο μηχανισμός χορήγησης των δανείων. Στην επιστρεπτέα προκαταβολή σχεδιάσαμε, μαζί με τον τότε ΓΓ του υπουργείου και νυν υφυπουργό Οικονομικών Θάνο Πετραλιά, έναν αλγόριθμο που καθόριζε αυτόματα την ενίσχυση με βάση το περιθώριο κέρδους της προηγούμενης τριετίας, που οι ίδιες οι επιχειρήσεις μας είχαν δηλώσει. Ετσι μηδενίσαμε τις περιπτώσεις οποιασδήποτε συναλλαγής και ανταμείψαμε ταυτόχρονα (για πρώτη φορά στην ιστορία του ελληνικού κράτους) τους πιο ειλικρινείς φορολογούμενους σε σχέση με τους φοροφυγάδες.
Στα δάνεια του Ταμείου Ανάκαμψης, η λύση που προώθησα ήταν ακόμα πιο ριζοσπαστική. Βγάλαμε τελείως εκτός από όλη τη διαδικασία όλες τις υπογραφές πολιτικών ή υπηρεσιακών παραγόντων. Με πρώτη τη δική μου ως αρμοδίου τότε υπουργού. Τα κρατικά αυτά δάνεια δίνονταν και δίνονται αυτόματα με βάση συγχρηματοδότηση, από τις τράπεζες και τους ίδιους τους ιδιώτες, του 50% τουλάχιστον της επένδυσης και έλεγχο από ανεξάρτητους ιδιώτες ελεγκτές, που κληρώνονται μετά τη λήψη δανειακής απόφασης από την τράπεζα. Μηδέν υπογραφές, μηδέν επιρροή, μηδέν κίνδυνος.
Στις τυφλές και μηδενιστικές επιθέσεις λοιπόν που γίνονται από την αντιπολίτευση για υπαρκτές υποθέσεις, άλλες λιγότερο και άλλες περισσότερο σοβαρές, που μετά από επτά χρόνια διακυβέρνησης ανακύπτουν, η απάντησή μου είναι απλή. Ποια άλλη κυβέρνηση συνειδητά έβγαλε από το πεδίο οποιασδήποτε συναλλαγής 25 δισ. ευρώ;
Αρκούν αυτά; Η απάντηση είναι προφανώς όχι. Τα γεγονότα δείχνουν ότι τα φαινόμενα αυτά, με τους παραδοσιακούς τρόπους και μηχανισμούς αντιμετώπισης, ελεγκτικοί μηχανισμοί, εξαντλητικές και αναποτελεσματικές στην ουσία γραφειοκρατικές διαδικασίες, δεν μπορούν να καταπολεμηθούν με την αποτελεσματικότητα που η κοινωνία απαιτεί. Γιατί τα ανθρώπινα κίνητρα ήταν και είναι πάντοτε τα ίδια και οι κοινωνικές αντιλήψεις αλλάζουν αργά και διαμορφώνονται με διαφορετικά κριτήρια όταν αναφέρονται στους άλλους και διαφορετικά όταν αφορούν τον εαυτό μας.
Συνεπώς πρέπει η κυβέρνηση κατά τη γνώμη μου να προχωρήσει σε ένα νέο κύμα μεταρρυθμίσεων, αξιοποιώντας καταλυτικά τη νέα τεχνολογία, η οποία μας δίνει τη δυνατότητα να προχωρήσουμε σε ριζική και οριστική αντιμετώπιση αυτών των φαινομένων. Να διασφαλίσουμε έτσι ότι η διαφάνεια θα λειτουργεί όχι γιατί το ένα πολιτικό κόμμα είναι καλό και το άλλο κακό, αλλά γιατί απλούστατα και όσοι τυχόν θα ήθελαν δεν θα μπορούν. Να δέσουμε με την τεχνολογία, όπως κάναμε και στην περίπτωση της επιστρεπτέας και των δανείων του Ταμείου Ανάκαμψης, τους κάθε είδους ακροατές του τραγουδιού των σειρήνων στα κατάρτια. Απαξ και διά παντός.
Σημείωση
* Δομινικανός μοναχός και πολέμιος της διαφθοράς και της «χαλάρωσης των ηθών» στην αναγεννησιακή Ιταλία. Ανέτρεψε τους Μεδίκους και κυβέρνησε τη Φλωρεντία από το 1494 μέχρι την εκτέλεσή του το 1498. Το 1497 αυτός και οι οπαδοί του έκαψαν καθρέφτες, καλλυντικά, μουσικά όργανα, γυναικεία καπέλα, βιβλία αρχαίων συγγραφέων, πίνακες και γλυπτά στην κεντρική πλατεία της Φλωρεντίας, στην αποκαλούμενη «Πυρά της ματαιοδοξίας».
Ο κ. Θεόδωρος Σκυλακάκης είναι βουλευτής Επικρατείας της Νέας Δημοκρατίας.
