Υπάρχει μια εκκλησιαστική φράση που μας είναι οικεία επειδή ακούγεται στην αρχή κάθε επικήδειας ακολουθίας και μνημοσύνου: «Ευλογητός ει Κύριε, δίδαξόν με τα δικαιώματά σου». Η φράση προέρχεται από τον Ψαλμό 118, όπου η λέξη «δικαίωμα» αναφέρεται 28 φορές, στενά συνδεδεμένη με τον «νόμο», την «εντολή», τη «δικαιοσύνη», όλα σε σχέση με τον Θεό. Τα δικαιώματα του Θεού (= δικαιοσύνη) διατηρούν στη ζωή τον τρωτό και ευάλωτο άνθρωπο (στ. 93), αμαρτωλός (η αρχαιοελληνική «αμαρτία» ως αστοχία αποκτά υπαρξιακή σημασία στον βιβλικό κόσμο) είναι αυτός ακριβώς που αγνοεί τα δικαιώματα του Θεού (στ. 155). Από τη στιγμή που ο άλλος συνιστά εικόνα Χριστού (Ματθ. 25, 40), αμαρτωλός είναι και αυτός που δεν υπολογίζει τα δικαιώματα του συνανθρώπου του. Προφανώς, εκκλησιαστικά το ζήτημα των δικαιωμάτων δεν αντιμετωπίζεται πολιτικά-ιστορικά, αλλά εσχατολογικά: μια πολιτική θεολογία των δικαιωμάτων θα είχε αιρετικό χαρακτήρα, θα καθιστούσε δεσμευτικά εγκόσμιο το μήνυμα του Χριστού.
Ζούμε όμως σε μια μεταχριστιανική εποχή παλίμψηστων ταυτοτήτων, που θρησκεία της είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ο επιθετικός προσδιορισμός, μάλιστα, είναι ήδη παρωχημένος: στην εποχή του έμβιου, μιλάμε πλέον για τα «πολιτικά» δικαιώματα των ζώων, ενώ σύντομα θα χρειαστεί να θεσπίσουμε και δικαιώματα των ρομπότ. Η υπεράσπιση των δικαιωμάτων απαιτεί μια απο-αποικιοποίηση του φαντασιακού μας από πατριαρχικές, εθνικιστικές, ακόμα και στενά ανθρωποκεντρικές προκαταλήψεις, και συνάμα το δύσκολο εγχείρημα του μη αποκλεισμού των άλλων (ο πειρασμός της διανοητικής υπεροψίας), που μπορεί να οδηγήσει σε αμυντικά κλειστές ιδεολογίες (περίπτωση MAGA). Οι ισορροπίες δεν είναι εύκολες.
Η συστηματική εργαλειοποίηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο όνομα της παγκοσμιοποίησης του δυτικού πολιτισμού και η υποταγή τους σε αξιώσεις κυριαρχίας αποδεικνύουν στην πράξη τα σαθρά θεμέλια του δικού μας ανθρωπισμού, φανερώνοντας τα πλέον ευγενή μας κίνητρα (καλοσύνη, μέριμνα κ.λπ.) ως υποκριτικά και ανάξια λόγου. Μπορεί να είμαστε πλήρως αντίθετοι στον δολοφονικό ισλαμικό αυταρχισμό, αλλά όταν ενδιαφερόμαστε για την ανατροπή του μόνο στα κράτη που έχουν πετρέλαιο, υπονομεύουμε τις επικαλούμενες δημοκρατικές μας ευαισθησίες. Ο «δικαιωματισμός», από την άλλη μεριά, δηλαδή η επιθετική (πώς αλλιώς, βέβαια;) απόπειρα εκνομίκευσης της απεριόριστης χειραφετητικής επιθυμίας ρευστών ταυτοτήτων, που μπορεί να στηρίζεται σε μια ηθική ή ηθικιστική βάση συχνά πέρα από τη λογική, επίσης προκαλεί σύγχυση και για πολλούς απομειώνει το κύρος τους. Για να το πούμε αλλιώς: αν τα δικαιώματα ρυθμίζουν την ισορροπία μεταξύ συν-παθητικής αναγνώρισης και φόβου για τον Αλλο, τον διαφορετικό, ο ακραίος δικαιωματισμός επιχειρεί σήμερα να νομιμοποιήσει κάθε υποπερίπτωση ψυχικής ιδιορρυθμίας, κάποτε μάλιστα σε βάρος του συνόλου (λ.χ., στο αγγλοσαξονικό εργασιακό περιβάλλον κάποιοι είναι, εντελώς οργουελικά, «πιο ίσοι» από τους άλλους). Η μεροληπτική προσπάθεια υποστήριξης του διαφορετικού, όμως, δεν οδηγεί πάντοτε στην ανεκτική συμπερίληψη, αλλά μπορεί να επιφέρει και διάσπαση της κοινότητας, όπως συμβαίνει στις διχασμένες σήμερα ΗΠΑ. Και αυτό τελικά λειτουργεί σε βάρος των δικαιωμάτων γιατί τα σχετικοποιεί και τα καθιστά μαχητά.
Το πρόβλημα με τα δικαιώματα είναι ότι έχουν καταστεί ένα «αντικειμενικό» κριτήριο δημοκρατικής αριστείας. Ομως το ζήτημα είναι πάντα ποιος αξιολογεί την άσκησή τους και με ποια κριτήρια: πρόκειται για αυτοαξιολόγηση της ίδιας της κοινότητας, για μέτρηση από υπερκείμενους θεσμούς ή ισχυρότερα κράτη (ΕΕ, ΟΗΕ, ΝΑΤΟ, ΗΠΑ), με ποια δικαιοδοσία και ποιες συνέπειες;
Τα ανθρώπινα δικαιώματα υπάρχουν για να προασπίζονται κάθε ταυτότητα και μοναδικότητα ενάντια σε κάθε κίνδυνο δίωξης – όχι για να προκαλούν τα ίδια διώξεις. Ας σκεφτούμε τα λόγια του Μπάουμαν: «Δικαιοσύνη σημαίνει πάντοτε να επιθυμείς ακόμη περισσότερη δικαιοσύνη», ένα διαρκές «δικαιοσύνην μάθετε οι ενοικούντες επί της γης». Το εκκοσμικευμένο «δίδαξόν με τα δικαιώματά σου» δεν μπορεί παρά να απευθύνεται στον συγκεκριμένο Αλλο που έχω απέναντί μου (πλησίον) και όχι στην αφηρημένη, απρόσωπη ιδιότητα «άνθρωπος».
