Οι ραγδαίες εξελίξεις – κυρίως οι τεχνολογικές – που έχει φέρει ο 21ος αιώνας έχουν μεταβάλει ριζικά τα δεδομένα της παγκόσμιας κοινότητας. Η παράδοση της σκυτάλης από τις παλαιότερες γενιές σε μια νέα γενιά η οποία έχει άλλους «κώδικες», διαμορφωμένους κυρίως στα ψηφιακά περιβάλλοντα, αλλά και η άνοδος του αυταρχισμού παγκοσμίως επιφέρουν σημαντικούς πολιτικούς και κοινωνικούς μετασχηματισμούς οι οποίοι έχουν σκεπάσει το μέλλον με ένα «πέπλο αβεβαιότητας». Η Ευρώπη δεν αποτελεί εξαίρεση αλλά, αντιθέτως, δίνει την εντύπωση πως ο 21ος αιώνας έχει κάνει το «πάτημά» της τόσο ασταθές, ώστε να κρίνεται αναγκαίος ένας νέος «προσανατολισμός». Τι όμως είναι η Ευρώπη στην πραγματικότητα; Τι διαφοροποιεί την Ευρώπη από άλλες ηπείρους και χώρες;
Η Ευρώπη είναι ιδιαίτερη και μοναδική ήπειρος. Μολονότι γειτνιάζει με την Ασία (ο όρος Ευρασία δεν είναι διαδεδομένος) έχει διακριτή «φυσιογνωμία». Τι όμως κάνει την Ευρώπη τόσο πολιτιστικά διαφορετική; Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση πηγάζει από την αρχαία Ελλάδα και την Αναγέννηση και έχει αποτελέσει «πυξίδα» για την κουλτούρα και τον πολιτισμό της: ο ανθρωποκεντρισμός.
Η ευρωπαϊκή πολιτιστική συνείδηση έχει ως επίκεντρο τον άνθρωπο και θεωρεί κάθε μέλος της ανθρωπότητας σημαντικό, εφόσον ο καθένας μας μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση και την πρόοδο της ανθρώπινης κοινωνίας. Η βαθιά αυτή ριζωμένη πεποίθηση ευθύνεται και για την άνθηση των ανθρωπιστικών επιστημών στην Ευρώπη, ενώ έχει αποτελέσει και το θεμέλιο για την καθιέρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Επιπρόσθετα, ο ανθρωποκεντρισμός στηρίζει και την ίδια την έννοια της δημοκρατίας και της ιδέας του ενεργού πολίτη. Την αντίληψη δηλαδή πως σωστός πολίτης είναι το άτομο που συμμετέχει συνειδητά στα κοινά. Βέβαια, η εμφάνιση και ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης έχει επιφέρει ένα τεράστιο πλήγμα στην αξία που δίνουμε ως κοινωνία στον άνθρωπο. Οι ανθρωπιστικές δραστηριότητες και οι τέχνες απειλούνται να κυριευτούν από προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης. Η απομάκρυνση του ανθρώπου από τις δραστηριότητες και τις δημιουργικές διαδικασίες οι οποίες έχουν ως επίκεντρο τον ίδιο όχι μόνο τον απαξιώνει αλλά ταυτόχρονα υποβαθμίζει τις δυνατότητές του, υπονομεύοντας έτσι τη θέση του. Ολα τα παραπάνω έχουν ταράξει σοβαρότατα τη σημερινή Ευρώπη, που προσπαθεί να διατηρήσει τις χρονολογούμενες από τα αρχαία χρόνια αξίες της απέναντι στον περιορισμό του ανθρώπου και της κυριαρχίας της μηχανής.
Την ίδια στιγμή, η άνοδος του ατομικισμού – όχι αποκλειστικά αλλά ιδιαιτέρως στον δυτικό κόσμο – έχει ανατρέψει τις παλιές αντιλήψεις περί κοινωνικής υποχρέωσης του πολίτη και προσφοράς στο κοινωνικό σύνολο. Ο ατομικισμός, που δεν έχει καμία σχέση με τον ανθρωποκεντρισμό, θέτει ως προτεραιότητα το άτομο και την ικανοποίηση αιτημάτων του προσώπου και όχι του συνόλου.
Μέσα σε όλα αυτά, οι νέες γενιές έχουν μία ασαφή αντίληψη για την ευρωπαϊκή τους ταυτότητα. Οι ισχυρές επιρροές που έχουν δεχθεί από τις τεχνολογικές εξελίξεις και τις καινούργιες αντιλήψεις, καθώς και οι συγκρούσεις αυτών με τις παραδοσιακές αξίες της Ευρώπης, καθιστούν τους νέους ιδιαίτερα «μπερδεμένους». Αν και ο όρος «Ευρωπαίος» ήταν πάντα γενικός και όχι ιδιαίτερα περιγραφικός, τώρα περισσότερο από ποτέ οι νέοι της Ευρώπης δυσκολεύονται να προσδιορίσουν στοιχεία ταυτότητας. Ανθρωποκεντρισμός ή τεχνητή νοημοσύνη; Ατομικισμός ή ενεργός πολίτης; Οσο και να μοιάζει η παρούσα κατάσταση με κρίση που θα τη βλάψει αθεράπευτα, η Ευρώπη και οι θεμελιώδεις αξίες της μπορούν να αντιπαρέλθουν κάθε είδους δυσκολία.
Φίλιππος Δενδρινός, Ελλάδα, Εράσμειος Ελληνογερμανική Σχολή
