Ζωγράφιζε με ό,τι υλικό είχε εύκαιρο, από στυλό και χρωματιστά μολύβια μέχρι λαδοπαστέλ, ενώ κατασκεύαζε ιδιότυπες συνθέσεις ράβοντας χαρτόκουτα, όπως η μοδίστρα μητέρα του. Αν είχε ζήσει σε μια άλλη εποχή, πιθανότατα θα είχε μια διαφορετική και ίσως καλύτερη ζωή. Ο Τάκης Γιαννούσας (1923-2010), κατά κόσμον Δημήτρης Καραματσούκας, υπήρξε από πολλές απόψεις θύμα των στερημένων καιρών στους οποίους μεγάλωσε και έζησε. Kαταρχάς δεν μπορούσε να μιλήσει γιατί σε ηλικία μόλις δύο ετών προσβλήθηκε από δυσεντερία και, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ένα γιατροσόφι που του χορηγήθηκε προκάλεσε σοβαρή αφυδάτωση, με αποτέλεσμα εγκεφαλική βλάβη. Αντιμετώπιζε νοητικές δυσκολίες, ήταν οριακά αυτοεξυπηρετούμενος και ουσιαστικά αναλφάβητος, καθώς η φοίτησή του δεν ξεπέρασε την τετάρτη δημοτικού.
Τα παιδιά του χωριού τον περιέπαιζαν, όπως συμβαίνει συχνά με τον «σαλό» μιας μικρής κοινότητας. Ωστόσο, ο Γιαννούσας στάθηκε τυχερός, καθώς δεν γνώρισε μόνο τη σκληρότητα των άλλων. Ηταν παράλληλα και αγαπητός, και όπως συμβαίνει συχνά με ανθρώπους που κινούνται στο περιθώριο των κοινωνικών συμβάσεων, υπήρξε ταυτόχρονα και καλλιτέχνης. Αυτή την τρυφερότητα και την αγάπη που του επιφύλαξαν οι συντοπίτες του ενσαρκώνει σήμερα ο συγγραφέας Γιάννης Παλαβός, χάρη στην επιμονή και την προσοχή του οποίου το έργο αυτού του περιθωριακού δημιουργού βρέθηκε στο επίκεντρο του 5ου Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων -τουλάχιστον σε ό,τι αφορούσε το εικαστικό σκέλος της διοργάνωσης.
Η έκθεση «Ταπαιά επήγαν περίατο: το πολυσύμπαν του Τάκη Γιαννούσα» (ως τις 12/7), με τίτλο εμπνευσμένο από μια φράση που ο ίδιος ο ζωγράφος είχε αντιγράψει λανθασμένα από σχολικό αναγνωστικό, φιλοξενείται στον Αγιο Ρόκκο, στην περιοχή της Σπλάντζιας στα Χανιά και φέρνει στο φως είκοσι έργα αυτού του λαϊκού ζωγράφου από τα περίπου είκοσι πέντε που σώζονται, δηλαδή η μεγάλη πλειονότητα της συλλογής. Την επιμέλεια υπογράφει η Νάντια Αργυροπούλου, με συνεργάτη στην επιμέλεια τον συγγραφέα Γιάννη Παλαβό, ο οποίος υπήρξε καθοριστικός για τη διάσωση του έργου του Γιαννούσα από τη λήθη. Καταρχάς, δυο από τα βιβλία του, «Αστείο» και «Το παιδί» (και τα δυο από τις εκδόσεις Ικαρος) έχουν στο εξώφυλλό τους από ένα έργο του Γιαννούσα.
Η έκθεση φιλοξενείται στον Αγιο Ρόκκο, στην περιοχή της Σπλάντζιας στα Χανιά. @Γιώργος Αναστασάκης
Η «ανακάλυψη»
Ο Παλαβός ανακάλυψε το ζωγραφικό έργο του συγχωριανού του, τον οποίο θυμόταν από παιδί ως έναν αυτοδίδακτο μουσικό που περιδιάβαινε τα πανηγύρια και τα στενά του χωριού, παίζοντας φλογέρα ή εμφανιζόμενος τις Απόκριες με την παραδοσιακή κοζανίτικη φορεσιά («Του κουρίτσ’ απ’ του Ορτάκ’»). Η ουσιαστική αυτή επαφή με το έργο του έγινε το 2008, όταν ο Μορφωτικός Ομιλος Βελβεντού, της γενέτειράς του, διοργάνωσε έκθεση αφιερωμένη στη δουλειά του και εξέδωσε έναν μικρό κατάλογο που συγκέντρωνε για πρώτη φορά το υλικό αυτό. Μάλιστα την έκθεση θα παρουσιαστεί και ένα βίντεο διάρκειας μίας ώρας που γύρισε ο Μορφωτικός Όμιλος, στο οποίο ο ζωγράφος σχολιάζει τα έργα του και παίζει μουσική (φλογέρα και ακορντεόν).
Οπως θα πει στο Βήμα ο Παλαβός: «Δεν γνωρίζαμε τότε αυτή την πλευρά του Τάκη και την ενασχόλησή του με τη ζωγραφική. Οταν διοργανώθηκε η έκθεση, ο Ομιλος εξέδωσε ένα δελτίο Τύπου που μου έστειλαν από το χωριό για να το δω. Ομολογώ πως, μόλις διάβασα ότι επρόκειτο για έκθεση έργων του Τάκη, σκέφτηκα αρχικά ότι επρόκειτο για μία ακόμη από εκείνες τις συνηθισμένες τοπικές πρωτοβουλίες, όπου κάθε χωριό επιδιώκει να συνδέσει το όνομά του με έναν δημιουργό, προβάλλοντας έτσι και τον ίδιο τον τόπο. Οταν όμως άνοιξα το συνημμένο αρχείο και είδα τον ‘Γερμανό’, έπαθα πραγματικά την πλάκα μου. Ηταν το έργο που αργότερα επέλεξα ως εξώφυλλο για το ‘Αστείο’. Με συγκίνησε βαθιά η αντίθεση των χρωμάτων, το παιγνιώδες στοιχείο της σύνθεσης και, πάνω απ’ όλα, το βλέμμα αυτής της γυναίκας με τη γερμανική στολή. Βλέποντας τα έργα του, διαπιστώνει κανείς ένα αδιαμεσολάβητο, σχεδόν αθώο και παιδικό ύφος, μέσα από το οποίο όμως περνά ολόκληρος ο ζόφος και η βία της Κατοχής και του Εμφυλίου, εμπειρίες που ο ίδιος βίωσε ως παιδί».
* «Κεφάλι κοριτσιού με πλούσια κόμη. Θέλοντας να αστειευτεί, ο Τάκης ζωγραφίζει στον λαιμό της δυο έντομα για να τρομάξει και αυτό του βγάζει τη γλώσσα κοροϊδευτικά» (Στυλό και χρωματιστά μολύβια πάνω σε χάρτινο κουτί που ανοίχτηκε προσεκτικά με ραμμένα επιπλέον κομμάτια χαρτιού)
Τον Γιαννούσα τον είχαν κρατήσει κάποτε όμηρο οι Γερμανοί, μια τρομακτική εμπειρία που φαίνεται να τον σημάδεψε βαθιά. Σε πολλά από τα έργα του επανέρχονται διαρκώς εικόνες πολέμου: αεροπλάνα που βομβαρδίζουν, σκηνές από τον Εμφύλιο με αντάρτες που βάζουν φωτιές, μια βία που συνυπάρχει παράδοξα με ένα παιδικό βλέμμα πάνω στον κόσμο. «Μέσα σε αυτή τη θεματική συνυπάρχει και ένα μείγμα παγανιστικών και χριστιανικών στοιχείων, ένας αγροτικός θρησκευτικός κόσμος που θυμίζει τον Παπαδιαμάντη, με αγίους, κατσίκες, κριάρια και μια πλούσια, σχεδόν μυθική φύση. Είναι ένα σύμπαν όπου το ιερό και το καθημερινό συγχωνεύονται με έναν τρόπο αθώο, όπως θα μπορούσε να τον αντιληφθεί ένα παιδί που αντικρίζει τις εικόνες της εκκλησίας και τις κρατά μέσα του. Ολα αυτά διαπερνώνται από ένα ιδιότυπο χιούμορ, που λειτουργεί σαν αντίβαρο και ταυτόχρονα σαν ρωγμή μέσα στη σκοτεινιά. Αυτό το μείγμα ήταν που με συνάρπασε και με έκανε να πω: ‘αυτός είναι ο άνθρωπός μου’».
* «Η θεά Ήρα ντυμένη καρναβάλι μπροστά στο τζάκι του σπιτιού του Τάκη» (Στυλό και χρωματιστά μολύβια σε χαρτί)
Η αλυσιδωτή αντίδραση της ανάδειξης
Η Νάντια Αργυροπούλου, γνωστή για τη «λοξή» ματιά της, είδε με τη σειρά της το εξώφυλλο του βιβλίου του Παλαβού και έσπευσε με τη σειρά της να τον πάρει τηλέφωνο. «Ομολογώ ότι στην αρχή νόμιζα πως μου έκανε πλάκα. Δεν περίμενα ποτέ ότι κάποιος θα ενδιαφερόταν πραγματικά για αυτή τη δουλειά» θα πει ο Παλαβός. Η Αργυροπούλου υπήρξε κρίκος καθοριστικής σημασίας σε ολόκληρη την αλυσίδα ανάδειξης του Τάκη Γιαννούσα: από τους ανθρώπους της Ομάδας Ζωγραφικής του Μορφωτικού Ομίλου Βελβεντού (Σταυρούλα Βλάχου, Σάκης Στεργιόπουλος) που διοργάνωσαν την πρώτη έκθεση, στις Βαΐτσα Βλάχου και Χάρις Χηνιάδου (ανιψιά του Γιαννούσα και συν-διαχειρίστρια, ως συγγενής του, του έργου του, μαζί με τον Μορφωτικό Όμιλο), στον Παλαβό που χρησιμοποίησε το έργο του στο εξώφυλλο του βιβλίου του, κι έπειτα στην ίδια την επιμελήτρια η οποία «με την ιδιότητά της ως καταξιωμένης επαγγελματία, ουσιαστικά επικύρωσε τη δική μας αρχική, διαισθητική κρίση.
Η επιλογή της να συμπεριλάβει δύο έργα του στην έκθεση ‘Hell as Pavilion΄ το 2013 στο Palais de Tokyo στο Παρίσι, αλλά και αργότερα στο ‘Συλλογικό Γουργουρητό΄ το 2024 στο Κτίριο Νόμπελ του Δήμου Χαλανδρίου, έδωσε στο έργο του μια θεσμική αναγνώριση που ξεπερνούσε κατά πολύ τα όρια της προσωπικής μας εκτίμησης. Γι’ αυτό και, όταν ήρθε η στιγμή να επιλεγεί ο επιμελητής της συγκεκριμένης έκθεσης, η Νάντια ήταν για μένα η αυτονόητη επιλογή» θα εξηγήσει ο Παλαβός.
Το έντυπο που συνοδεύει την έκθεση. @Γιώργος Αναστασάκης
Κάπου ανάμεσα βέβαια, βρέθηκε και η Περιφέρεια Κρήτης και ο ειδικός σύμβουλός της, Δημήτρης Μιχελογιάννης. Είδε την παρουσίαση της επανακυκλοφορίας του «Αστείου», στο πλαίσιο του 3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (2024) στην οποία ο Παλαβός μίλησε και για τη μορφή του Γιαννούσα και σχολίασε τη σχέση των βιβλίων του με το έργο του. Ο Μιχελογιάννης, σε επαφή με τον Παλαβό και, αναγνωρίζοντας τη γόνιμη σχέση που μπορεί να υπάρξει ανάμεσα στο εικαστικό και το λογοτεχνικό στοιχείο, αποφάσισαν να εντάξουν μια έκθεση με έργα του Γιαννούσα στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων. Πλέον, η συλλογή έχει σχεδόν στο σύνολό της συντηρηθεί και κορνιζωθεί στο πλαίσιο των δράσεων εξωστρέφειας της Περιφέρειας Κρήτης και έχει εκτεθεί με τη συνεργασία της Εφορίας Αρχαιοτήτων Χανίων.
Οπως θα πει ο Παλαβός: «Είμαστε ιδιαίτερα χαρούμενοι γιατί το έργο αυτού του ανθρώπου, για πρώτη φορά στο σύνολό του, όχι μόνο συντηρείται και διασώζεται, αλλά παρουσιάζεται και έξω από τη γενέτειρά του, σε μια εξαιρετική ‘βιτρίνα΄. Από τη μία πλευρά βρίσκεται το ίδιο το Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων, ένας θεσμός με αυξανόμενη απήχηση και κύρος, και από την άλλη η πόλη των Χανίων, ένας τόπος που προσελκύει χιλιάδες επισκέπτες από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Ετσι, το έργο του αποκτά τη δυνατότητα να συναντήσει ένα πολύ ευρύτερο κοινό».
INFO
«Ταπαία επήγαν περίατο: το πολυσύμπαν του Τάκη Γιαννούσα», Αγιος Ρόκκος, Χανιά, ως τις 12/7/26
* Ο Τάκης Γιαννούσας δεν έδινε τίτλους στα έργα του. Οι περιγραφές που παρατίθενται στο άρθρο έχουν αντληθεί από τον κατάλογο «Τάκης Γιαννούσας», που εξέδωσε το 2008 ο Μορφωτικός Όμιλος Βελβεντού στο πλαίσιο της ομότιτλης, πρώτης έκθεσης των έργων του στο Βελβεντό, και αποτυπώνουν τις ερμηνείες που έδωσε τότε για κάθε έργο ο ίδιος ο Τάκης Γιαννούσας.
