Τα υφάσματα είναι θαυμαστά για την τεράστια ποικιλία της κατασκευής, της εμφάνισης και της χρήσης τους. Αυτή οφείλεται στις εγγενείς ιδιότητές τους, από τις οποίες επίσης πηγάζουν η δυσκολία και οι ειδικές προκλήσεις που εμφανίζονται σε μια απόπειρα ψηφιοποίησης των υφασμάτων, δηλαδή ψηφιακής καταγραφής της εμφάνισης, της υφής, της σύνθεσης και της συμπεριφοράς τους. Η μαλακή και εύκαμπτη φύση τους κάνει τα υφάσματα ελαστικά και ευμετάβλητα, δυσχεραίνοντας τη σταθερή απεικόνιση και την ακριβή τριδιάστατη αποτύπωσή τους.
Η λεπτομέρεια και η πολύπλοκη πρωτογενής δομή τους σε μικροσκοπική κλίμακα απαιτούν υψηλής ανάλυσης ψηφιοποίηση. Η γυαλάδα, διαφάνεια ή ανακλαστικότητα προσθέτουν δυσκολίες στην ακριβή ψηφιακή αναπαραγωγή. Επιπλέον, το μέγεθός τους μπορεί να ποικίλλει σημαντικά, ενώ η ευαίσθητη φύση και η πιθανή φθορά τους προσθέτουν ένα ακόμη επίπεδο δυσκολίας. Αυτές οι ιδιαιτερότητες απαιτούν εξειδικευμένες μεθόδους και τεχνολογίες, όπως η ρομποτική.
Η ψηφιοποίηση των υφασμάτων εξυπηρετεί κατ’ αρχάς τη μακροχρόνια διατήρησή τους, μια και η χρήση των ψηφιακών αναπαραγωγών μπορεί να μειώσει δραστικά τους χειρισμούς και την έκθεση στο περιβάλλον, τόσο σε περιπτώσεις μελέτης όσο και έκθεσης των ψηφιοποιημένων αντικειμένων. Ένα ακόμα σημαντικό όφελος είναι η δυνατότητα πρόσβασης που δίνεται σε ερευνητές, εκπαιδευτικούς αλλά και στο ευρύ κοινό, χωρίς γεωγραφικούς περιορισμούς, μέσω διαδικτυακών βάσεων δεδομένων.
Επίσης σημαντική είναι η δυνατότητα ψηφιακής αποκατάστασης φθαρμένων περιοχών και βαφών. Τέλος, οι νέες εκπαιδευτικές εμπειρίες που μπορούν να δοθούν μέσω εικονικής (VR) και επαυξημένης (AR) πραγματικότητας, όπως για παράδειγμα οι «εικονικές δοκιμές» ιστορικών ενδυμάτων.
Στα παραπάνω οφέλη αποβλέπει το ευρωπαϊκό ερευνητικό έργο «TEXTaiLES» με μια διεπιστημονική ομάδα συντηρητών, αρχαιολόγων, μηχανικών και επιστημόνων πληροφορικής από οκτώ χώρες: Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία, Κύπρο, Πολωνία, Ελβετία, Φινλανδία και Γερμανία. Στόχος του είναι η ανάπτυξη καινοτόμων εργαλείων και μεθόδων για την ψηφιοποίηση και την ψηφιακή επεξεργασία υφασμάτων, αξιοποιώντας τεχνολογίες όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η τρισδιάστατη ψηφιοποίηση, η ρομποτική και τα Ψηφιακά Δίδυμα. Παράλληλα, είναι ένα από τα έργα που αναμένεται να συνεισφέρουν με ψηφιακά εργαλεία και τεχνογνωσία στο European Collaborative Cloud for Cultural Heritage (ECCCH).
Για την αντιμετώπιση των σχετικών προκλήσεων, το έργο αναπτύσσει συνδυαστικές μεθόδους καταγραφής δεδομένων. Χρησιμοποιούνται τεχνικές όπως η φωτογραμμετρία, η πολυφασματική απεικόνιση και η μικροσκοπία, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις αξιοποιούνται και πιο προηγμένες τεχνολογίες, όπως η αξονική τομογραφία, που επιτρέπει την εσωτερική μελέτη αντικειμένων χωρίς επέμβαση. Πέρα από την τεκμηρίωση, το «TEXTaiLES» ανοίγει νέους δρόμους στη μελέτη, προβολή και αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η χρήση τεχνητής νοημοσύνης επιτρέπει, για παράδειγμα, την αναγνώριση τεχνικών ύφανσης ή πρώτων υλών ακόμη και όταν τα αντικείμενα βρίσκονται σε κακή κατάσταση, ενώ μπορεί να συμβάλει και στην ψηφιακή αποκατάσταση φθαρμένων υφασμάτων, συμπληρώνοντας χαμένα τμήματα με βάση τα σωζόμενα.
Οι περιπτώσεις εφαρμογής του έργου επιλέχθηκαν για να επιτευχθεί η αντιμετώπιση όλων των προκλήσεων που εντοπίστηκαν στην ψηφιοποίηση υφασμάτων και προέρχονται από μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους της Ευρώπης: από ανασκαφές στο Λευκαντί Ευβοίας, στη Σταμνά Αιτωλοακαρνανίας και στον Πειραιά, έως το Μουσείο Μπενάκη, την Πομπηία, την Όπερα της Ρώμης, το Αρχείο Μινωικών και Μυκηναϊκών Σφραγίδων στη Χαϊδελβέργη, τον καθεδρικό ναό στο Τουρκού της Φινλανδίας και το Μουσείο Υφασμάτων St. Gallen στην Ελβετία.
Οι συλλογές αυτές περιλαμβάνουν αρχαία υφάσματα, πολυτελή ενδύματα, δαντέλες, θεατρικά κοστούμια, αλλά και αποτυπώματα υφασμάτων σε άλλα υλικά, όπως γύψινα εκμαγεία και πήλινες σφραγίδες.
Για την τεκμηρίωση, ανάλυση, ερμηνεία και παρακολούθηση των υφασμάτων αναπτύσσεται ένα ολοκληρωμένο σύνολο ψηφιακών εργαλείων. Σε αυτά περιλαμβάνονται το AmalthAI για ανάλυση και διαχείριση δεδομένων με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης, το THOTH για τρισδιάστατη προβολή και επισημείωση, το ρομποτικό σύστημα ZEUS-bot για αυτοματοποιημένη λήψη εικόνων, το NEPHELE για ανακατασκευή τρισδιάστατων μοντέλων, το INDRA για περιβαλλοντική εποπτεία, το HESTIA ως κεντρική υποδομή αποθήκευσης και διαχείρισης δεδομένων, καθώς και εργαλεία ψηφιακής αποκατάστασης και εφαρμογές Ψηφιακών Διδύμων, όπως το DynaMo και το Digital Twin.
Στα ψηφιακά εργαλεία του έργου περιλαμβάνονται επίσης το σύστημα UAV/drone για ασφαλή και ακριβή εναέρια σάρωση μεγάλων ή δυσπρόσιτων υφασμάτινων αντικειμένων, καθώς και το εργαλείο TexRevAlve, ένα εργαλείο ψηφιακής αποκατάστασης που αξιοποιεί τεχνικές ψηφιακής συμπλήρωσης εικόνας για την ανασύνθεση φθαρμένων ή χαμένων τμημάτων.
Η συνδυαστική αξιοποίηση αυτών των εργαλείων δεν συμβάλλει μόνο στην ακριβέστερη ψηφιοποίηση των υφασμάτων, αλλά και στη βαθύτερη κατανόηση της υλικότητας, της τεχνολογίας κατασκευής, της κατάστασης διατήρησης και της μελλοντικής συμπεριφοράς τους. Παράλληλα, ενισχύει τη συνεργασία ερευνητών και φορέων πολιτιστικής κληρονομιάς σε ένα κοινό, διαδραστικό ψηφιακό περιβάλλον.
Η σημασία του «TEXTaiLES» δεν περιορίζεται μόνο στον επιστημονικό τομέα. Σε πρακτικό επίπεδο, η ψηφιοποίηση επιτρέπει την καταγραφή και τη μελέτη εξαιρετικά ευαίσθητων αντικειμένων χωρίς φυσικό χειρισμό. Σε κοινωνικό επίπεδο, καθιστά την πολιτιστική κληρονομιά πιο προσβάσιμη στο ευρύ κοινό μέσω ψηφιακών συστημάτων, ενισχύοντας τη γνώση, την εκπαίδευση και τη διαμόρφωση κοινής ευρωπαϊκής πολιτιστικής συνείδησης. Παράλληλα, υπάρχουν και σημαντικές οικονομικές προεκτάσεις.
Η πολιτιστική κληρονομιά των υφασμάτων μπορεί να αξιοποιηθεί στη δημιουργική βιομηχανία, στη μόδα και στο design, προσφέροντας νέα πεδία καινοτομίας και επιχειρηματικότητας. Γίνεται έτσι φανερό ότι η ψηφιοποίηση των υφασμάτων δεν είναι απλώς μια τεχνική πρόκληση, αλλά μια δράση με ευρύ επιστημονικό, κοινωνικό και οικονομικό αντίκτυπο.
Το έργο «TEXTaiLES» έχει λάβει χρηματοδότηση από το πρόγραμμα «Horizon Europe» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και από την Ελβετική Συνομοσπονδία (Grant Agreement n.101158328).
*Των Γιώργου-Αλέξη Ιωαννάκη, Κύριου Ερευνητή του Ινστιτούτου Επεξεργασίας του Λόγου του Ερευνητικού Κέντρου «Αθηνά», Ανέστη Κ. Κουτσούδη, Διευθυντή Ερευνών του Ινστιτούτου Επεξεργασίας του Λόγου του Ερευνητικού Κέντρου «Αθηνά» και Δρος Χριστίνας Μαργαρίτη, Προϊσταμένης Τμήματος Εφαρμοσμένης Έρευνας της Δ/νσης Συντήρησης Αρχαίων και Νεωτέρων Μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά στο ένθετο ΟΠΑ News του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών που κυκλοφόρησε με «Το Βήμα της Κυριακής» την Κυριακή 28 Ιουνίου 2026
