Στα τέλη της δεκαετίας 1960, ο γάλλος ιστορικός Emmanuel Le Roy Ladurie διατύπωσε την προκλητική άποψη ότι «ο ιστορικός τού αύριο θα είναι προγραμματιστής ή δεν θα υπάρχει», τονίζοντας την ανάγκη χρήσης υπολογιστικών εργαλείων για την κατανόηση οικονομικών και κοινωνικών τάσεων. Σήμερα, ο αφορισμός αυτός αποκτά ευρύτερη διάσταση: δεν αφορά μόνο τους ιστορικούς και δεν πρόκειται για αντικατάσταση των παραδοσιακών μεθόδων από τις υπολογιστικές, αλλά για τη συνεργασία των δύο. Ο ερευνητής δεν θα γίνει προγραμματιστής, αλλά θα επωφεληθεί από την καλλιέργεια υπολογιστικής σκέψης.
Η διείσδυση των ψηφιακών μεθόδων στις ανθρωπιστικές επιστήμες ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1940 με την ψηφιακή κωδικοποίηση του έργου του Θωμά Ακινάτη από τον Roberto Busa, και συνεχίστηκε με εφαρμογές στη φιλολογία, ιστορία, αρχαιολογία, μελέτη και συντήρηση μνημείων, κ.ά. Το πεδίο αυτό, αναφερόμενο αρχικά ως Humanities Computing και αργότερα ως Digital Humanities, αποτελεί έναν τόπο διεπιστημονικής συνεργασίας με μεγάλο δυναμισμό.
Η μεγάλη ώθηση δόθηκε τη δεκαετία του 1990 με την ανάπτυξη του Παγκόσμιου Ιστού, που επέτρεψε τον εύκολο διαμοιρασμό ψηφιακού υλικού. Μεγάλα έργα ψηφιοποίησης από βιβλιοθήκες, μουσεία και αρχεία παράγουν συλλογές προσβάσιμες εξ αποστάσεως, ενώ νέες τεχνολογίες γεννούν δυνατότητες καταγραφής και ανάλυσης πρωτογενούς υλικού. Οι ερευνητές έρχονται αντιμέτωποι με τεράστιους όγκους δεδομένων, η αξιοποίηση των οποίων απαιτεί μεθόδους τεχνητής νοημοσύνης και οργάνωσης γνώσης. Οι ψηφιακές μέθοδοι δεν είναι αλάθητες – μπορεί να εισάγουν στρεβλώσεις – και γι’ αυτό η χρήση τους εγγράφεται σε μια συνεργασία ανθρώπου – μηχανής στηρίζοντας την ανθρώπινη κρίση.
Η ικανότητα των υπολογιστών να «διαβάζουν» απεριόριστους όγκους υλικού και να εντοπίζουν συνάφειες και μοτίβα σε ωκεανούς δεδομένων διανοίγει νέες προοπτικές στη μελέτη και αξιοποίηση της πολιτισμικής κληρονομιάς και στην έρευνα.
Η ψηφιακή εργασία στις ανθρωπιστικές επιστήμες και στη διαχείριση και αξιοποίηση των πολιτισμικών αγαθών υποστηρίζεται και προάγεται από εξειδικευμένες υποδομές. Εξάλλου εμφανίζεται μια ραγδαία, διεθνώς, ανάπτυξη προγραμμάτων μεταπτυχιακών, κυρίως, σπουδών και προγραμμάτων κατάρτισης.
Το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών πρωτοπορεί στο πεδίο αυτό με το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών στις Ψηφιακές Μεθόδους για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες, που λειτουργεί από οκταετίας, και με την Έδρα UNESCO για τις Ψηφιακές Μεθόδους στις Ανθρωπιστικές και Κοινωνικές Επιστήμες.
Στο αφιέρωμα αυτό διακεκριμένοι ειδικοί παρουσιάζουν χαρακτηριστικές περιπτώσεις εφαρμογής ψηφιακών τεχνολογιών στον πολιτισμό και τις ανθρωπιστικές επιστήμες, καθώς επίσης φωτίζεται ο σημαντικός ρόλος των ψηφιακών ερευνητικών υποδομών.
*Πάνος Κωνσταντόπουλος Ομότιμος Καθηγητής του Τμήματος Πληροφορικής του ΟΠΑ.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά στο ένθετο ΟΠΑ News του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών που κυκλοφόρησε με «Το Βήμα της Κυριακής» την Κυριακή 28 Ιουνίου 2026
