Το Μπαρόκ γεννήθηκε σε έναν κόσμο πολέμων, επιδημιών, θρησκευτικών συγκρούσεων και κοινωνικής αβεβαιότητας. Τέσσερις αιώνες αργότερα, καθώς η κρίση μοιάζει να έχει γίνει μόνιμη συνθήκη, η μουσική εκείνης της εποχής επιστρέφει για να θυμίσει ότι η τέχνη υπήρξε πάντοτε ένας τρόπος να δίνεται μορφή στο χάος.
Με αυτή την αφετηρία, η Χορωδία String Theory, το σχήμα Ex Silentio και το Κέντρο Παλαιάς Μουσικής του Ωδείου Αθηνών συμπράττουν σε μια πρωτοποριακή πολυμεσική παράσταση.
Ο Δημήτρης Κούντουρας, καλλιτεχνικός διευθυντής του Ex Silentio και διακεκριμένος ερμηνευτής ιστορικών πνευστών, μας ξεναγεί στον γοητευτικό κόσμο της παλαιάς μουσικής.
Εξηγεί πώς οι αρχαίοι ήχοι παραμένουν επίκαιροι, αναλύει τη μαγεία των φυσικών οργάνων και φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο η τέχνη ανέκαθεν μεταβόλιζε τη συλλογική αγωνία σε δημιουργία.
Κύριε Κούντουρα, πώς συνδέεται η έννοια της ιστορικής ή υπαρξιακής κρίσης με την εκθαμβωτική «χρυσόσκονη» του Μπαρόκ, μιας εποχής που έχουμε συχνά στο μυαλό μας συνυφασμένη αποκλειστικά με την υπερβολή και το μεγαλείο; Ποια είναι η «υπόσχεση» που κρύβει ο ήχος του;
H εποχή του Μπαρόκ, για την ακρίβεια ο όρος αφορά στις τέχνες και όχι στην ιστορική εποχή, είναι γεμάτη αντιθέσεις. Η υπερβολή και το μεγαλείο είναι μία από τις πλευρές της τέχνης του Μπαρόκ.
Ωστόσο, υπάρχει έντονα και ο πειραματισμός ο οποίος στα μουσικά πράγματα έδωσε ένα πλήθος μουσικών οργάνων. Η μουσική της εποχής χαρακτηρίζεται από την εμμονή στο «πάθος» και την έκφραση ενός «αντικειμενικού» συναισθήματος.
Η συγκεκριμένη παράσταση μοιάζει να προσεγγίζει τη μουσική όχι απλώς ως ένα στείρο ρεπερτόριο, αλλά ως φορέα ενός ευρύτερου αφηγήματος. Πώς συνδιαλέγονται τα μουσικά έργα που επιλέξατε με αυτό το κεντρικό concept και ποιος είναι ο ακριβής ρόλος του δικού σας συνόλου σε αυτή τη σκηνική και ηχητική δραματουργία;
Είναι αλήθεια, η παράσταση επιδιώκει μια πιο οικουμενική θέαση στην εποχή. Προσωπικά βρίσκω αυτή την ιδέα κοντά στο αντίστοιχο για το θέατρο «documentary theater», κάτι σαν «documentary concert».
Το σύνολό μας καλείται να ερμηνεύσει κάποια χαρακτηριστικά έργα του ρεπερτορίου που ποικίλουν από χορωδιακά έργα μέχρι ορχηστρική μουσική, γαλλικό, αγγλικό και γερμανικό ρεπερτόριο.
Το σύνολο είναι ensemble in residence στο Ωδείο Αθηνών ενώ στο παρόν πρότζεκτ το σύνολό μας ενισχύεται από επιλεγμένους σπουδαστές μας από το Κέντρο Παλαιάς Μουσικής του Ωδείου Αθηνών. Πρόκειται για ένα κέντρο ειδικευμένο στη μελέτη της παλαιάς μουσικής για νέους μουσικούς-σπουδαστές, το οποίο λειτουργεί στο Ωδείο Αθηνών με επιτυχία εδώ και 10 χρόνια.
Το Μπαρόκ γεννήθηκε μέσα από βαθιές ανακατατάξεις, αβεβαιότητα και αιματηρές συγκρούσεις στην Ευρώπη. Ζώντας κι εμείς σήμερα σε μια περίοδο διαδοχικών, σχεδόν μόνιμων κρίσεων, πιστεύετε ότι η συγκεκριμένη παράσταση λειτουργεί ως ένα σχόλιο για το πώς η τέχνη έχει τη δύναμη να μεταβολίζει τη συλλογική αγωνία σε δημιουργία;
Δεν υπάρχει εποχή χωρίς κρίσεις και συγκρούσεις. Η τέχνη πάντα εκφράζει, και σχολιάζει θα λέγαμε, την εποχή στην οποία γεννιέται. Πρέπει, ωστόσο, να παρατηρήσουμε ότι ασχολούμαστε με μια τέχνη που αφορούσε τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα και την αριστοκρατία.
Πρέπει να φτάσουμε στα τέλη του 18ου αιώνα, και κυρίως στον 19ο, μέχρι να δούμε μια διεύρυνση της μουσικής στην κοινωνία και ανοιχτές για το κοινό συναυλίες. Στο Μπαρόκ η μουσική με την οποία ασχολούμαστε ήταν για τους λίγους.
Πώς ένας μουσικός αποφασίζει να αφήσει την πεπατημένη του σύγχρονου ρεπερτορίου και να αφιερωθεί σε αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «ηχητική αρχαιολογία»; Ποια ήταν η δική σας προσωπική αποκάλυψη που σας έστρεψε στα ιστορικά φλάουτα και τη μουσική του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης;
Αυτό είναι ένα ενδιαφέρον σημείο. Σε καμία περίπτωση δε με ενδιαφέρει η μουσική αρχαιολογία ή η πιστή αναπαράσταση του ήχου μιας εποχής, η οποία ούτως ή άλλως δεν είναι εφικτή.
Η μουσική γεννιέται κάθε φορά στο τώρα και ερμηνεύεται από τον τωρινό καλλιτέχνη μέσα από ένα σύγχρονο πρίσμα. Με κάποιο τρόπο είναι πάντα επίκαιρη. Αυτό είναι και το ενδιαφέρον με τις παραστατικές τέχνες, ξαναγεννιούνται κάθε φορά.
Αυτό δε σημαίνει ότι δεν πρέπει να μας ενδιαφέρει η γνώση για την εποχή και κυρίως η νοοτροπία των ανθρώπων και των καλλιτεχνών του τότε. Άλλωστε η κάθε γενιά επαναπροσδιορίζει τη σχέση της με το παλαιό και το κλασικό.
Προσωπικά με τράβηξε ο ήχος των συγκεκριμένων οργάνων, χωρίς πολλή τεχνολογία, πιο φυσικοί ήχοι, και η αισθητική της μουσικής. Τα όργανα είναι μόνο το μέσο για τη μουσική.
Έχετε ερευνήσει εκτενώς τη σχέση της μουσικής με τον αναγεννησιακό Ουμανισμό. Πώς ακριβώς η φιλοσοφική στροφή του ανθρώπου προς τον εαυτό του και προς τα ιδεώδη της κλασικής αρχαιότητας αποτυπώθηκε στους ήχους της εποχής; Είναι μια μουσική που απευθύνεται περισσότερο στο συναίσθημα ή στο μυαλό;
Σε επίπεδο σύλληψης της μουσικής δημιουργίας και πράξης η Αναγέννηση φέρνει στο προσκήνιο την ανθρώπινη διάνοια και τον επώνυμο καλλιτέχνη.
Ωστόσο, η ιδέα για μια μουσική σύνθεση ως «αρχιτεκτόνημα», η έμφαση στη συμμετρία και τις αναλογίες που αναδεικνύουν τη μαθηματική -πυθαγόρεια- πλευρά της μουσικής, η Αναγέννηση την κληρονομεί από τον Μεσαίωνα.
Μια από τις πιο συναρπαστικές έρευνές σας αφορά τη μουσική των τροβαδούρων στο Λατινικό Βασίλειο της Θεσσαλονίκης μετά το 1204. Πόσο γοητευτική –ή ίσως και βίαιη– ήταν αυτή η πολιτισμική και μουσική ώσμωση μεταξύ της φραγκικής Δύσης και της βυζαντινής Ανατολής; Τι απόηχοι σώζονται σήμερα από αυτή τη συνάντηση;
Είναι δύσκολο να μιλήσουμε για ώσμωση την εποχή εκείνη καθώς δε γνωρίζουμε αρκετά. Το ενδιαφέρον είναι ότι μέσα από το έργο αυτών των τροβαδούρων διαβάζουμε την ιστοριογραφία της εποχής.
Αλληλεπιδράσεις με τη Δύση υπήρχαν πολλές παρόλο που δεν αποτυπώνονται σε πολλές πηγές. Οι επιδράσεις αυτές θα πρέπει να ήταν αμφίδρομες καθώς οι Δυτικοί επηρεάστηκαν μέχρι σε έναν βαθμό.
Από τη μεσαιωνική Κύπρο έχουμε ενδιαφέροντα παραδείγματα σε διαφορετικές τέχνες από μια τέτοια ώσμωση, κάτι που θα λέγαμε αποτελεί το γοτθικό ύφος της Ανατολής.
Ιδρύσατε το σύνολο παλαιάς μουσικής «Ex Silentio». Ένας τίτλος με έντονο συμβολισμό. Είναι η αναβίωση αυτής της μουσικής μια πράξη ανάσυρσης χαμένων ήχων κυριολεκτικά «μέσα από τη σιωπή» των αιώνων; Τι διεκδικείτε να ακουστεί ξανά στον σύγχρονο κόσμο;
Ο όρος έρχεται από τη ρητορική και δηλώνει μια «συμφωνία εκ σιωπής». Προκλητικός όρος για ένα μουσικό σύνολο.
Από τη μία πλευρά επιδιώκουμε την ανάδειξη λίγο γνωστού ρεπερτορίου της εποχής, συχνά με ιστορικές-πολιτιστικές αναφορές και προεκτάσεις. Για παράδειγμα, παρουσιάζουμε τον Ιούνιο στο Παρίσι ένα πρόγραμμα για τη μεσαιωνική Κύπρο και τις γαλλικές επιρροές της αυλής.
Άλλα προγράμματα τέτοιου είδους αφορούν τις σχέσεις Κρήτης – Βενετίας καθώς και μουσική ανάμεσα στο Βυζάντιο και τη Δύση.Από μια άλλη, αμιγώς μουσική, πλευρά προβάλλεται η συνέργεια ήχων με όργανα και τρόπους παιξίματος με μουσικές παραδόσεις της Ανατολής μαζί με σημαντικούς συνεργάτες μας όπως ο Θύμιος Ατζακάς, ο Βασίλης Ζιγκερίδης, ο Σωκράτης Σινόπουλος, ο Νίκος Βαρελάς κ.α.
Το στοίχημα στο τι φέρνουμε στο σημερινό κοινό θα ήταν η μουσική παλαιότερων εποχών να ακούγεται πάντα επίκαιρη.
Παίζετε μεσαιωνικά αναγεννησιακά και μπαρόκ είδη φλάουτου και άλλα σπάνια πνευστά, κατασκευασμένα με τις τεχνικές του παρελθόντος. Πόσο διαφορετική είναι η σχέση, η τριβή και η «αναπνοή» του ερμηνευτή με ένα ιστορικό όργανο σε σύγκριση με ένα σύγχρονο, βιομηχανικά τέλειο όργανο;
Πιστεύω πως ο βασικός διαχωρισμός των οργάνων τη σημερινή εποχή είναι σε ηλεκτρικά και φυσικά όργανα. Οι διαφορές ανάμεσα σε παλιά όργανα και μοντέρνα είναι πολύ μικρότερη απ’ ό,τι η χαοτική διαφορά ανάμεσα σε ηλεκτρικά και φυσικά όργανα.
Ωστόσο, διαφορές υπάρχουν και είναι διακριτές. Τα πιο αρχαϊκά όργανα ζητούν από τον μουσικό να κάνει τα πάντα χωρίς ευκολίες της τεχνολογίας. Δεν υπάρχουν διευκολύνσεις, ωστόσο εκεί κρύβεται και η μαγεία αυτών των οργάνων. Ο ήχος των παλιών οργάνων μάς μεταφέρει έναν ήχο γνώριμο στους συνθέτες της εποχής εκείνης.
Επίσης, σε ό,τι αφορά τα φλάουτα, απαιτείται μια πολύ πιο χαλαρή, χωρίς πίεση τεχνική ήχου και αναπνοής. Εκεί κρύβεται και η δυσκολία αλλά και η ομορφιά των οργάνων αυτών.
Έχοντας σπουδάσει σε Ουτρέχτη, Μιλάνο, Βιέννη, Τρόσινγκεν, και με εμφανίσεις από το Τόκιο μέχρι το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, πιστεύετε ότι η παλαιά μουσική αποτελεί ίσως τον πιο αυθεντικό, προ-εθνικό συνδετικό κρίκο αυτού που σήμερα πασχίζουμε να ορίσουμε ως «ενιαία ευρωπαϊκή πολιτισμική ταυτότητα»;
Οι παλαιότερες μουσικές παραδόσεις της Δύσης -θα λέγαμε το ιστορικό ρεπερτόριο- σήμερα προβάλλεται μέσα από το πρίσμα της κληρονομιάς και του άυλου πολιτισμού. Σίγουρα αποτελεί έναν κοινό τόπο και μια ταυτότητα.
Σε μια εποχή απόλυτης ψηφιακής ταχύτητας και οπτικοακουστικού θορύβου, το κοινό συχνά επιστρέφει μαζικά στα μπαρόκ και αναγεννησιακά ακούσματα. Τι είναι αυτό που βρίσκει ο σημερινός, υπερδιεγερμένος ακροατής στις φόρμες αυτής της μουσικής;
Μαζικά δε γνωρίζω αν επιστρέφει σε αυτά τα μουσικά είδη. Σίγουρα το κοινό έχει ανάγκη από κάτι διαφορετικό από αυτό που το περιβάλει. Η τέχνη και η μουσική είναι μια απόδραση, πάντα ήταν.
Αυτό που βλέπω στο ελληνικό κοινό είναι αισιόδοξο καθώς, σε αντίθεση με την κεντρική και βόρεια Ευρώπη, υπάρχει νέος κόσμος που έρχεται σε συναυλίες. Το ίδιο βίωσα και στη Λατινική Αμερική. Έχει ενδεχομένως να κάνει με το ότι η ευρύτερα εννοούμενη «κλασική μουσική» δεν είναι τόσο μέσα στην παράδοση και οι ακροατές είναι πιο ανοιχτοί σε διαφορετικές προσλαμβάνουσες.
Πιο ειδικά για τη λεγόμενη παλαιά μουσική το ελληνικό κοινό βρίσκει τα μεγέθη, τις εντάσεις και τις χροιές των οργάνων πιο κοντινά σε παραδοσιακές μουσικές. Είναι πιο γήινη και, ενδεχομένως, πιο οικεία η μουσική αυτή και πιο οικεία απ’ ό,τι το πιο «μεγάλο» υστερο-ρομαντικό ρεπερτόριο.
Info: «Μπαρόκ: η χρυσόσκονη μιας κρίσης και η ηχώ μιας υπόσχεσης» στο Ωδείο Αθηνών στις 12 Ιουνίου. Εισιτήρια στο tickets.in.gr
