Ο Τζέισον Εσκαλάντε, ελληνικής καταγωγής Αμερικανός καθηγητής Φιλοσοφίας στην Τιφλίδα, αλλά και κριτικός γαστρονομίας, διδάσκει μια σειρά από μαθήματα που φέρνουν την Πολιτική Φιλοσοφία πιο κοντά στην καθημερινή και βιωματική ζωή. Μεταξύ τους θέματα Πολιτικής Φιλοσοφίας στο σινεμά αλλά και στη γαστρονομία.
Εξηγεί στο «Βήμα» τι σημαίνει η «γαστροπολιτική»: Πρόκειται για όρο που εισήγαγε ο ανθρωπολόγος Αρζούν Απαντουράι και εννοεί τη διασταύρωση του φαγητού, της κουλτούρας και της γεωπολιτικής με την έννοια ότι το πώς και το τι τρώμε λειτουργεί ως συμβολικός δείκτης για θέματα εθνικής και κοινωνικής ταυτότητας, τάξης και πολιτικής ιδεολογίας.
Μεταξύ των θεμάτων που εξετάζει η γαστροπολιτική είναι ο «γαστροεθνικισμός», δηλαδή η εργαλειοποίηση της εθνικής κουζίνας για την κατασκευή πολιτισμικών αποκλειστικοτήτων και γενικότερα για τη συγκρότηση των εθνών ως φαντασιακών κοινοτήτων. Επίσης, η «γαστροδιπλωματία», δηλαδή η «οπλοποίηση» της γαστρονομίας σε συγκρούσεις ή η προώθησή της για λόγους ήπιας ισχύος και προώθησης της εικόνας μιας χώρας.
Η «γαστροπολιτική» διασταυρώνεται συχνά με τις μεταποικιακές σπουδές, προκειμένου να διαγνώσει πώς εγχώριες κουζίνες αναδιαμορφώθηκαν υπό το βλέμμα, -εν προκειμένω και υπό τον ουρανίσκο-, του δυτικού αποικιοκράτη, αλλά και πώς σήμερα μεταλλάσσονται προκειμένου να απευθυνθούν σε ένα παγκοσμιοποιημένο κοινό. Με άλλα λόγια, πώς αλλάζει η παγκοσμιοποίηση τις εγχώριες κουζίνες, ποια είναι η σχέση παραγωγών και εξαγωγέων φαγητού κ.ο.κ.
Πώς, όμως, εφαρμόζονται όλα αυτά στις χώρες νοτίως του Καυκάσου που διαθέτουν την τρομερή ιδιαιτερότητα να αποτελούν μια μεταιχμιακή περιοχή ανάμεσα στα δύο μεγάλα θέατρα πολέμου της εποχής μας, ήτοι της Ουκρανίας και του Ιράν- Μέσης Ανατολής; Πρόκειται για μια ιδιαιτέρως κρίσιμη περιοχή με το διακύβευμα να είναι κατ’ αρχήν ο προσανατολισμός χωρών, όπως η Γεωργία, προς τη Δύση ή προς τις ευρασιατικές δυνάμεις, αλλά και, ευρύτερα, ο γόνιμος ρόλος που μπορούν να διαδραματίσουν οι μακραίωνοι παραδοσιακοί πολιτισμοί τους και οι προτάσεις πολιτισμού που κομίζουν.
Η γαστροπολιτική είναι ιδιαιτέρως σημαντική στη Γεωργία: Η χώρα που σεμνύνεται ότι ανακάλυψε το κρασί σύμφωνα με το γαστρο-εθνικιστικό της αφήγημα βιώνει σήμερα μια γαστροπολιτική, και όχι μόνο, εξάρτηση από τη Ρωσία, την ίδια στιγμή που μια πολύ δυναμική διανόηση και οι γενιές Ζ και Alpha επανερμηνεύουν την επιτέλεση του εθνικού συμποσίου, προκειμένου να γίνει πιο έμφυλα συμπεριληπτικό. Ο Τζέισον Εσκαλάντε αναλύει για το «Βήμα» τι μας αποκαλύπτει η γαστροπολιτική για τον γεωπολιτικό προσανατολισμό μιας κρίσιμης χώρας.
Οι δύο διαστάσεις της γαστροπολιτικής: Εθνικός αυτοπροσδιορισμός και ορισμός του ξένου
Θα μπορούσατε να μας εξηγήσετε ποιο είναι το περιεχόμενο της «γαστροπολιτικής» στη Γεωργία με το οποίο ασχολείστε;
Τζέισον Εσκαλάντε: Η γαστροπολιτική σημαίνει ακριβώς τη γεωπολιτική διάσταση του φαγητού σε πολλά διαφορετικά επίπεδα και τομείς: Έχει μία εσωτερική διάσταση, δηλαδή το πώς χρησιμοποιείται το φαγητό εσωτερικώς εντός μιας περιοχής ή ενός έθνους για τη συνοχή και για τον αυτοπροσδιορισμό της ταυτότητάς τους. Συναφώς, έχει μια εξωτερική διάσταση, καθώς το φαγητό μπορεί να αποτελεί δείκτη ορίων του ποιος είναι εντός και ποιος είναι εκτός σε μια συλλογικότητα. Υπό αυτήν την έννοια μπορεί να γίνει λόγος και για εργαλειοποίηση του φαγητού ή για χρήση του ως όπλου. Ιδιαίτερα αν ακολουθήσουμε τον ορισμό του Καρλ Σμιτ ότι ο πυρήνας της πολιτικής είναι να θέτεις ποιος είναι ο φίλος και ποιος είναι ο εχθρός σου, θα λέγαμε ότι υπάρχουν φαγητά που είναι φίλοι και φαγητά που είναι εχθροί. Η γαστροπολιτική εξετάζει, λοιπόν, τις δύο αυτές διαστάσεις του φαγητού ως συμβάλλοντος στην εθνική-κοινοτική συνοχή και ως ενδείξεως για το ποιος είναι ο ξένος.
Η εξάρτηση από τη Ρωσία ως προς το αλεύρι
Μπορείτε να μας πείτε παραδείγματα από την εξωτερική και την εσωτερική διάσταση;
Τ.Ε.: Ως προς το εξωτερικό, ο «ελέφαντας στο δωμάτιο» είναι ότι η Γεωργία είναι κατά 90% εξαρτημένη από τη Ρωσία για την εισαγωγή αλευριού, με το οποίο παράγεται ψωμί. Το γεγονός αυτό τοποθετεί τη Γεωργία ευθύς εξαρχής σε μία συνθήκη εξαιρετικής ευαλωτότητας, η οποία δεν είναι άμεσα προφανής. Αυτό είναι ένα παράδειγμα γαστροπολιτικής στις σχέσεις της Γεωργίας με το εξωτερικό.
Σούπρα: Το εθνικό συμπόσιο
Τ.Ε.: Πάμε τώρα στην άλλη διάσταση της γαστροπολιτικής που αφορά στο φαγητό ως δείκτη εσωτερικού αυτοπροσδιορισμού. Εδώ το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η «σούπρα», δηλαδή το εθνικό επίσημο δείπνο ή συμπόσιο. Η ετυμολογία της λέξης είναι περσική και ακόμη πιο πέρα αραβική. Έχει διατηρήσει την εξαρχής πολυσημία της, καθώς μπορεί να αναφέρεται στο τραπεζομάντιλο, στο άπλωμα ενός τραπεζιού ή ενός γεύματος, στα εφόδια για ένα ταξίδι ή, εντέλει, στο ίδιο το γεύμα, που μπορεί να ποικίλλει από το δείπνο τριών φίλων σε ένα μπαλκόνι μέχρι ένα μεγάλο συμπόσιο. Σε αυτήν την περίπτωση περιλαμβάνει ένα εθνικώς καθορισμένο τελετουργικό με πολυφωνικό τραγούδι, και με τον ρόλο-κλειδί να ανήκει στον επικεφαλής του συμποσίου, ο οποίος έχει την κυριαρχία επί των προπόσεων. Η θεματική των προπόσεων είναι υπό την ευρεία έννοια προκαθορισμένη, αλλά υπάρχει χώρος και για αυτοσχεδιασμό. Ο «συμποσιάρχης» αυτός στα γεωργιανά λέγεται «ταμάντα», που μπορεί να σημαίνει επικεφαλής, αρχηγός ή άνδρας σύζυγος. Εκτός του ότι καθορίζει το περιεχόμενο των δικών του προπόσεων, έχει την κυριαρχία και επί της επιλογής του ποιοι άλλοι θα κάνουν προπόσεις και του συντονισμού τους.
O ρόλος του συμποσιάρχη- «ταμάντα» με την κυριαρχία επί των προπόσεων
Τ.Ε.: Η σούπρα είναι ένα από τα πράγματα που εντυπωσιάζουν πολύ τους ξένους που έρχονται στη Γεωργία. Όμως, ενώ οι δυτικοί έχουν συχνά μια ρομαντική και εξωραϊσμένη εικόνα της σούπρα ως του συμπεριληπτικού εορταστικού γεύματος μιας φιλόξενης κοινότητας, που μας προσφέρει μια προνεωτερική Gemeinschaft, δηλαδή μια κοινότητα που βασίζεται σε οργανικούς προσωπικούς δεσμούς, πολλοί μορφωμένοι νέοι των γενεών Ζ και Alpha τη συνδέουν με έναν αυστηρά έμφυλο καταμερισμό εργασίας όπου οι γυναίκες μαγειρεύουν και σερβίρουν, ενώ οι άντρες κάνουν προπόσεις, τραγουδούν και πίνουν σαν να μην υπάρχει αύριο. Ειδικά για τις γενιές Ζ και Alpha, η σούπρα αντιπροσωπεύει μια παρωχημένη έμφυλη ιεραρχία και συνδέεται με όλες τις άσχημες συμπεριφορές που επακολουθούν μετά την ακραία μέθη. Οι νέοι πλέον περισσότερο υφίστανται τη σούπρα παρά την απολαμβάνουν.
Μπορεί μια γυναίκα να είναι «ταμάντα»- συμποσιάρχισσα;
Τ.Ε.: Πάντως, η σούπρα στη Γεωργία δεν είναι κάτι που μπορεί να παραμεριστεί, καθώς είναι μια επιτέλεση εγγενής στη δημιουργία και τη διαμόρφωση της οικογένειας. Το διακύβευμα είναι περισσότερο η επανεφεύρεση της με τρόπο εξισωτικό ως προς τον έμφυλο χαρακτήρα της. Θα μπορούσε η νοσταλγία να ταιριάξει με τη συμπερίληψη; Με λίγα λόγια, το στοίχημα είναι να μπορεί να είναι και μια γυναίκα «ταμάντα»: Δηλαδή, η λέξη να σημαίνει και τη γυναίκα σύντροφο και αρχηγό, να μπορεί και μια γυναίκα να είναι «σουπράρχισσα», να διαθέτει κυριαρχία επί των προπόσεων αντί για την παλαιά εκδοχή που οι γυναίκες έκαναν το μεγαλύτερο μέρος της μαγειρικής και οι άντρες τις προπόσεις και τη συζήτηση στο τραπέζι.
Γεωργιανό «ματσόνι» ή αρμενικό «ματσούνι»; Οι έριδες για την προέλευση
Τ.Ε.: Ανέφερα τα δύο κυρίαρχα παραδείγματα της γαστροπολιτικής στη Γεωργία, αφενός την εξάρτηση από τη Ρωσία και, αφετέρου, την εθνική σημασία της επιτέλεσης της σούπρα. Στο διαδίκτυο, βέβαια, τα θέματα γαστροπολιτικής που γίνονται περισσότερο βάιραλ είναι τα μπιφ για το ποιος λαός ανακάλυψε πρώτος ένα έδεσμα ή ποτό. Λ.χ. το γεωργιανό γιαούρτι, που διαφέρει από το ελληνικό, λέγεται «ματσόνι», ενώ στην Αρμενία «ματσούνι». Οι διαφωνίες για το αν το ανακάλυψαν οι Γεωργιανοί ή οι Αρμένιοι άλλοτε είναι θέμα διαδικτυακών αστείων κι άλλοτε διεξάγονται με γνήσια οργή, κάπως όπως συμβαίνει σε εσάς με το ερώτημα αν ο καφές πρέπει να λέγεται «ελληνικός» ή «τουρκικός» ή γενικότερα στα Βαλκάνια με το ποιος πρωτοανακάλυψε τον μπακλαβά ή το μπουρέκι. Υπό τις διαδικτυακές τηλεμαχίες και τις τουιτεροπικρίες (bitter on Twitter) λανθάνει ένα σημαντικό ζήτημα της γαστροπολιτικής που είναι αυτό της «πνευματικής ιδιοκτησίας» ενός φαγητού. Τα ζητήματα αυτά είναι περίπλοκα, καθώς η γαστρονομία εξελίσσεται ταχύτατα και δημιουργούνται τοπικές εκδοχές του ίδιου γεύματος ή ποτού, διά μέσου τοπικών γαστρονομιών που αποτελεί η καθεμία έναν πόλο έλξης. Ωστόσο, οι γαστροπολιτικές διενέξεις αφορούν πάντα στην προέλευση του γεύματος ή ποτού. Στη Γεωργία υπάρχουν πολλές παρόμοιες διενέξεις για εμβληματικά γεύματα, κάπως όπως και στην Ελλάδα μπορεί να υπάρχουν ποικίλα είδη καφέ που να διαφέρουν από αντιστοίχως ποικίλα είδη τουρκικού ή, ας πούμε, βοσνιακού καφέ, κι όμως, το ερώτημα είναι εντέλει αν θα ονομάσουμε τον καφέ «ελληνικό» ή «τουρκικό».
Η εθνοκυριαρχιστική απέχθεια προς τις γαστρονομικές fusions
Τ.Ε.: Συναφές είναι το ζήτημα των μίξεων ανάμεσα στις εθνικές κουζίνες. Πολλοί Γεωργιανοί αντιμετωπίζουν τις μεταμοντέρνες «fusions» επιμέρους στοιχείων των παραδοσιακών πιάτων ως διαφθορά ή βεβήλωση μιας εθνικής κουζίνας. Άλλοι, αντιθέτως, τις αντιμετωπίζουν ως μια θετική εξέλιξη που βοηθά τη Γεωργία να συνδέεται με την παγκόσμια κοινότητα και δη τη δυτική οικογένεια εθνών. Αυτό το ζήτημα γαστροπολιτικής αντανακλά το ευρύτερο ζήτημα της γεωπολιτικής στροφής είτε προς τον εθνοκυριαρχισμό, που επιθυμεί περισσότερο μια εθνική καθαρότητα, είτε προς την Ευρώπη. Εξάλλου, η ανοχή ή όχι προς τη μίξη στοιχείων της κουζίνας της Γεωργίας με αυτά της παράδοσης της Αρμενίας ή του Αζερμπαϊτζάν απηχεί και τη στάση εν γένει προς τις μειονότητες.
Το γαστροπολιτικό δίλημμα της στροφής της οινοπαραγωγής προς τη Ρωσία ή προς την Ευρώπη
Τ.Ε.: Στη Γεωργία, βεβαίως, το μείζον ζήτημα είναι η προέλευση του οίνου, καθώς θεωρείται ότι πρόκειται για τη χώρα όπου ανακαλύφθηκε για πρώτη φορά ήδη στη νεολιθική εποχή. Γιατί μπορεί ο συνονόματός μου ήρωας Ιάσων να ήρθε από την Ελλάδα στη Γεωργία, αλλά, αντιστρόφως, ο δικός σας συνονόματος Διόνυσος, ο θεός του κρασιού, μετέβη από τη Γεωργία στην Ελλάδα. Γίνεται πολλή συζήτηση σήμερα για τις προσαρμογές και ενδεχομένως τους συμβιβασμούς που καλούνται να κάνουν οι Γεωργιανοί παραγωγοί, όταν απευθύνονται στις δυτικές αγορές, ιδίως τις ευρωπαϊκές. Οι προσαρμογές αυτές είναι κυρίως εθελοντικές και προσωπικώς θεωρώ ότι σχετίζονται με το γεγονός ότι οι Γεωργιανοί ελκύονται πολύ από την Ευρώπη και επιθυμούν να είναι θελκτικοί διά της παραγωγής οίνου σε συγκεκριμένα ευρωπαϊκά κοινά, λ.χ. στους Γάλλους, τους Βέλγους, τους Ισπανούς, τους Άγγλους, τους Γερμανούς κ.ο.κ. Δεν πρόκειται μόνο για οικονομικό εμπορικό θέμα, αλλά και για ζήτημα γοητείας και γεωπολιτικών σχέσεων, καθώς το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της γεωργιανής κοινωνίας επιθυμεί την ένωση με την Ευρώπη. Επομένως, παρόμοια θέματα γαστροπολιτικής συνδέονται με το κρίσιμο γεωπολιτικό ζήτημα του προσανατολισμού μιας κρίσιμης περιοχής νοτίως του Καυκάσου προς την Ευρώπη ή προς τις ευρασιατικές δυνάμεις.
Σημειωτέον ότι ιστορικώς η Ρωσία έχει χρησιμοποιήσει τον οίνο ως διπλωματικό εργαλείο στο πλαίσιο γαστροδιπλωματίας, όταν απαγόρευσε τις εισαγωγές γεωργιανών οίνων στη ρωσική επικράτεια, προκειμένου να τιμωρήσει τη Γεωργία κατά τη διακυβέρνηση από τον Μιχαήλ Σαακασβίλι (2004-2013). Το γεγονός λειτούργησε αντιστρόφως ως μια αφύπνιση για τους Γεωργιανούς οινοπαραγωγούς να μη βασίζονται τόσο πολύ στη μαζική παραγωγή ημίγλυκων ερυθρών οίνων που απευθύνονται στη ρωσική αγορά. Οι Γεωργιανοί οινοπαραγωγοί επανεφηύραν τους εαυτούς τους με την ανάπτυξη φυσικών οίνων για τις δυτικές εξειδικευμένες αγορές ποιοτικών προϊόντων (boutique market) με αποτέλεσμα τη βελτίωση της Γεωργιανής οινοποιίας.
Σοβιετονοσταλγία: Σαλάτα Olivier και παγωτά Plombir
Αντιστρόφως, ο διττός χαρακτήρας της Γεωργίας μεταξύ Ευρώπης και Ευρασίας διαφαίνεται στην υπαρκτή στη χώρα Σοβιετονοσταλγία (Soviet-stalgie). Αυτή εκφράζεται με τη μεγάλη δημοφιλία της σαλάτας Olivier, που οι Γεωργιανοί αποφεύγουν να την αποκαλέσουν «ρωσική σαλάτα», όπως κάνουν οι Ευρωπαίοι. Ένα άλλο παράδειγμα είναι το πόσο προσφιλή είναι στη Γεωργία τα παγωτά Plombir, τα σοβιετικής προέλευσης πλουσιότατα σε λιπαρά παγωτά, με μια ειδική συνταγή η εφαρμογή της οποίας κατά τη σοβιετική περίοδο ελεγχόταν από ομοσπονδιακή υπηρεσία. Σήμερα, η τελειότητα της εφαρμογής της συνταγής δεν ρυθμίζεται από το κράτος, αλλά από την αγορά. Καθώς το Γεωργιανό κοινό ελκύεται σε βάθος χρόνου από μια ορισμένη χαρακτηριστική γεύση με βάση τη βανίλια θα ήταν αδύνατο να υπάρξει οποιαδήποτε έκπτωση χωρίς αυτή να γίνει αντιληπτή και να προκληθεί μεγάλη δυσαρέσκεια.
«Περιμένοντας να δούμε πού θα κάτσει η μπίλια»
Θα μπορούσατε, όμως, ύστερα από όλα όσα είπατε, να μας εξηγήσετε από γαστροπολιτική σκοπιά γιατί επικράτησε ένα κόμμα, όπως το «Γεωργιανό Όνειρο» που θεωρείται ότι χαρακτηρίζεται από ευρωσκεπτικισμό;
Τ.Ε: Τo μεγαλύτερο μέρος των Γεωργιανών επιθυμεί την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το κυβερνών κόμμα «Γεωργιανό Όνειρο» δεν είναι ακριβώς ευρωσκεπτικιστικό στην ιδεολογία του, αλλά μάλλον εθνοκυριαρχιστικό. Πολλοί Γεωργιανοί πολιτικοί σκέφτονται ότι στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχουν οι τεχνοκράτες των Βρυξελλών, αλλά υπάρχουν επίσης εθνοκυριαρχιστικές κυβερνήσεις, όπως στην Ιταλία, τη Σλοβακία, την Ουγγαρία ακόμη και με τον νέο πρωθυπουργό κ.α. Στη Γεωργία επίσης κυριαρχεί μια αντιμεταναστευτική πολιτική που τη φέρνει πιο κοντά στον εθνοκυριαρχισμό της Ανατολικής Ευρώπης, ο οποίος, όμως, ανεβαίνει και στον πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό που έχει συμβεί με τη Γεωργία μάλλον πρέπει να ειδωθεί ως μια αναβολή μέχρι να δούμε που «θα κάτσει η μπίλια». Η Γεωργία βρίσκεται στο μεταίχμιο δύο πολεμικών θεάτρων στην Ουκρανία και το Ιράν. Υπάρχει ένας δισταγμός στο να ποντάρουν σε ένα οποιοδήποτε άλογο πρόωρα. Προσπαθούν να προβάλουν τα γεωπολιτικά ατού τους όσο περισσότερο γίνεται, ακολουθώντας μία Realpolitik.
Η πρόσφατη εμπειρία τόσο στην Ουκρανία όσο και στη Μέση Ανατολή δείχνει ότι το να είσαι ένας μονόπλευρος σύμμαχος της Δύσης στη λάθος περιοχή μπορεί να αποβεί ολέθριο και η Γεωργία βρίσκεται σε μια κρισιμότατη και επικίνδυνη περιοχή. Το κυβερνών κόμμα επιδιώκει μια λειτουργική σχέση με τη Ρωσία ως μια χώρα που καλύπτει ολόκληρη τη βόρεια συνοριογραμμή της Γεωργίας, αλλά δεν είναι για αυτόν τον λόγο οπωσδήποτε ένα φιλορωσικό κόμμα. Η μακρά πείρα της Γεωργίας από τη Ρωσία οδηγεί σε μια ανάγνωση ότι η ισχυρή εξουσία της Μόσχας είναι κεντρομόλος και αρκετά ικανή στο να αποτρέπει τις αποσχιστικές τάσεις, στις οποίες πόνταραν πολλοί στη Δύση. Ως αποτέλεσμα, η Γεωργία πρέπει πάντα να βρίσκεται σε κάποια συνεννόηση με τη Ρωσία. Το παράδειγμα της Ουκρανίας δείχνει τους κινδύνους από το να είναι κανείς προκεχωρημένο φυλάκιο του ΝΑΤΟ, ενώ στη Μέση Ανατολή έχουμε επίσης πρόσφατα παραδείγματα λαών οι οποίοι εγκαταλείφθηκαν από τις ΗΠΑ οσοδήποτε και αν προσπάθησαν να ελκύσουν την ευαρέσκειά τους. Ταυτοχρόνως, η Γεωργία διαθέτει μια εξαιρετικά κοσμοπολίτικη και φιλο-ευρωπαϊκή διανόηση.
Ο νέος Πατριάρχης Σίο Γ΄
Ποια είναι η στάση των Γεωργιανών προς τον νέο Πατριάρχη Γεωργίας Σίο Γ΄;
Τ.Ε.: Ένα μεγάλο μέρος της διανόησης είναι κριτικό προς τον νέο πατριάρχη Σίο Γ, τον οποίο θεωρεί ως άνθρωπο του κράτους. Η εκλογή του Σίο ήταν η προφανής επιλογή, επειδή ήταν τοποτηρητής του μακαριστού Πατριάρχη Ηλία Β΄, και μάλιστα επιλεγμένος από τον ίδιο για αυτόν τον ρόλο όσο ήταν ακόμη εν ζωή, αλλά δεν μπορούσε να επιτελέσει τα καθήκοντά του λόγω προχωρημένης ηλικίας. Ο νέος πατριάρχης Σίο χαρακτηρίζεται από συντηρητισμό και είναι κριτικός κυρίως προς την αμερικανική πολιτιστική επίδραση την οποία θεωρεί ως πρόξενο ηθικής και πνευματικής διαφθοράς. Η ιδεολογία του είναι κυρίως ένας Γεωργιανός εθνοκυριαρχισμός με κριτική προς την αμερικανική ήπια ισχύ, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα ήθελε η Γεωργία να ανήκει σε ένα αντιδυτικό μπλοκ. Δεν είναι σαφές αν θα είναι επιδραστικός στη γεωργιανή κοινωνία με τον τρόπο που ήταν ο προκάτοχός του, ο χαρισματικός Πατριάρχης Ηλίας Β΄, ο οποίος υπήρξε πολύ αγαπητός από τον λαό.
