Το Ιράν εισέρχεται σε μια νέα φάση μετά την ανάδειξη του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ στην ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Παρά τις εντυπώσεις περί αποσταθεροποίησης, το καθεστώς δεν δείχνει να καταρρέει· αντιθέτως, συρρικνώνεται και ανασυντάσσεται γύρω από έναν στενότερο, πιο ασφαλειοκεντρικό πυρήνα εξουσίας — μια εξέλιξη που παραπέμπει στη διαμόρφωση ενός «υπολειμματικού καθεστώτος».
Ο νέος Ανώτατος Ηγέτης ξεκίνησε τη θητεία του με ένα μήνυμα πρόκλησης: το Στενό του Ορμούζ θα παραμείνει μοχλός πίεσης απέναντι στη Δύση. Πίσω όμως από τη ρητορική διαγράφεται μια πιο ουσιαστική πραγματικότητα — η Ισλαμική Δημοκρατία δεν καταρρέει, αλλά συρρικνώνεται σε ένα στενότερο, ασφαλειοκεντρικό σύστημα που ολοένα και περισσότερο θυμίζει ένα υπολειμματικό καθεστώς.
Στην πρώτη του δημόσια παρέμβαση —σε γραπτή μορφή που αναγνώστηκε από την κρατική τηλεόραση— ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ δήλωσε ότι το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ θα πρέπει να συνεχιστεί ως εργαλείο πίεσης απέναντι στους αντιπάλους του Ιράν. Το μήνυμα αντανακλούσε ένα καθεστώς που επιχειρεί να προβάλλει αποφασιστικότητα, την ώρα που απορροφά την απώλεια σημαντικού μέρους της ανώτατης ηγεσίας του και αντιμετωπίζει ένα από τα σοβαρότερα πλήγματα στη δομή διοίκησης από τα πρώτα χρόνια της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Η ομιλία έδωσε το πρώτο σαφές στίγμα του συστήματος που διαμορφώνεται.
Ο πόλεμος γύρω από το Ιράν δημιουργεί μια εντυπωσιακή δυναμική: τη συστηματική εξόντωση της ανώτατης ηγεσίας. Αμερικανικά και ισραηλινά πλήγματα στοχεύουν διοικητές των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, ανώτερους στρατιωτικούς σχεδιαστές και αρχιτέκτονες του δικτύου περιφερειακών πληρεξουσίων της Τεχεράνης — πρόσωπα που μέχρι πρόσφατα αποτελούσαν πυλώνες της στρατηγικής αρχιτεκτονικής του καθεστώτος.
Πληροφορίες από κύκλους της ιρανικής ηγεσίας υποδηλώνουν ότι ο ίδιος ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ διέφυγε οριακά από το πρώτο κύμα επιθέσεων που αποδεκάτισε την ανώτατη ιεραρχία. Αναφορές κάνουν λόγο για συντονισμένη επίθεση που έπληξε μέλη της οικογένειάς του και του στενού του περιβάλλοντος, αναδεικνύοντας την ακρίβεια και την εμβέλεια της επιχείρησης. Παρότι οι λεπτομέρειες παραμένουν δύσκολο να επιβεβαιωθούν πλήρως, σκιαγραφούν μια ηγεσία που λειτουργεί υπό πρωτοφανή πίεση.
Ωστόσο, η εξόντωση ηγετικών στελεχών δεν οδηγεί κατ’ ανάγκην σε αλλαγή καθεστώτος. Συχνότερα, τα αυταρχικά συστήματα αντιδρούν συγκεντρώνοντας εξουσία στα πιο σκληρά και ασφαλειοκεντρικά στοιχεία τους.
Η Τεχεράνη επιχειρεί να δώσει τη δική της απάντηση. Η Συνέλευση των Ειδικών όρισε ως νέο ηγέτη τον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, γιο του δολοφονηθέντος Ανώτατου Ηγέτη. Η επιλογή δεν υποδηλώνει ανανέωση ή συμβιβασμό, αλλά συνέχεια μέσω συρρίκνωσης.
Η διαδικασία διαδοχής μοιάζει λιγότερο με κατάρρευση και περισσότερο με τη διαμόρφωση ενός υπολειμματικού καθεστώτος.
Προς το παρόν, η ανάδειξη του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ επιβεβαιώνει ότι η Ισλαμική Δημοκρατία συμπιέζεται. Η εξουσία συγκεντρώνεται σε έναν στενότερο κύκλο θρησκευτικών και στρατιωτικών ελίτ, ιδίως στους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης, που ήδη κυριαρχούν στην πολιτική οικονομία και στον μηχανισμό ασφάλειας.
Τα πρώτα σήματα της νέας ηγεσίας ενισχύουν αυτή την πορεία: εκκλήσεις για ενότητα, προειδοποιήσεις προς αμερικανικές βάσεις και η διατήρηση του Στενού του Ορμούζ ως μοχλού πίεσης.
Το Στενό του Ορμούζ αναδεικνύει και τη γεωπολιτική διάσταση αυτής της συρρίκνωσης. Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαδρόμους παγκοσμίως, μέσω του οποίου διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου. Ακόμη και ένα αποδυναμωμένο, υπολειμματικό καθεστώς μπορεί να επηρεάζει κρίσιμα τις παγκόσμιες ενεργειακές ροές.
Οι εκστρατείες αποκεφαλισμού της ηγεσίας αποδυναμώνουν καθεστώτα χωρίς να τα καταστρέφουν. Η αλλαγή καθεστώτος παραμένει πολιτική διαδικασία και απαιτεί βαθύτερες ρήξεις.
Η ιστορία δείχνει δύο δρόμους: εσωτερική εξέγερση ή εξωτερική επέμβαση. Κανένας από τους δύο δεν φαίνεται σήμερα πιθανός.
Έτσι, η πίεση οδηγεί σε προσαρμογή — όχι σε κατάρρευση.
Η άνοδος του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ αντανακλά αυτή τη δυναμική. Δεν σηματοδοτεί μετριοπάθεια αλλά συγκέντρωση εξουσίας.
Ένα τέτοιο καθεστώς δεν θα είναι πιο ήπιο — αλλά πιθανότατα πιο προσεκτικό. Η έμφαση μετατοπίζεται στην επιβίωση, στην αποτροπή και στον εσωτερικό έλεγχο.
Το Ιράν δεν πρόκειται να υποκύψει — θα επαναπροσδιορίσει τη στρατηγική του.
Η κρίση αποκαλύπτει επίσης τα όρια της συνεργασίας Ιράν με Ρωσία και Κίνα. Η στήριξη παραμένει περιορισμένη, αλλά η στρατηγική σημασία της Τεχεράνης για αμφότερες παραμένει υψηλή.
Ένα υπολειμματικό καθεστώς στο Ιράν μπορεί να ενσωματωθεί ακόμη περισσότερο σε αυτόν τον χαλαρό γεωπολιτικό άξονα.
Η πλήρης κατάρρευση του καθεστώτος παραμένει απίθανη χωρίς εσωτερική ρήξη.
Το πιθανότερο σενάριο είναι μια προσαρμογή στη «γκρίζα ζώνη»: λιγότερη ένταση, αλλά συνεχιζόμενη αστάθεια.
Η Ουάσιγκτον μπορεί να παρουσιάσει την εξέλιξη ως αποτροπή. Η Τεχεράνη ως επιβίωση.
Και οι δύο αφηγήσεις μπορούν να συνυπάρξουν.
Το Ιράν δεν κινείται προς αλλαγή καθεστώτος. Κινείται προς τη συμπίεση και αναδιάταξή του.
Η άνοδος του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ δεν σηματοδοτεί τη γέννηση μιας νέας τάξης.
Σηματοδοτεί την επιβίωση της υπάρχουσας — σε πιο στενή, πιο σκληρή και πιο ασφαλειοκεντρική μορφή.
Ένα υπολειμματικό καθεστώς.
*Ο Marco Vicenzino είναι ειδικός στη γεωπολιτική και σύμβουλος στρατηγικής για επιχειρηματικά στελέχη που δραστηριοποιούνται διεθνώς.
