Ο Γιούργκεν Χάμπερμας, ένας από τους κορυφαίους ευρωπαίους διανοητές της σύγχρονης εποχής, εγκατέλειψε τα εγκόσμια σε μια περίοδο παγκόσμιας αναταραχής. Στην μακροχρόνια ζωή του ο Γερμανός με διεθνές εκτόπισμα φιλόσοφος δεν περιορίστηκε στην πανεπιστημιακή έδρα, αλλά παρενέβαινε συστηματικά με τις κοινωνιολογικές του αναλύσεις στις εξελίξεις της σύγχρονης ιστορίας, προειδοποιώντας για την φθίνουσα πορεία των ευρωπαϊκών δημοκρατικών κεκτημένων.
Είχα αναφερθεί και στο παρελθόν από την στήλη αυτή στις αναλύσεις-προτάσεις του διάσημου γερμανού φιλοσόφου-κοινωνιολόγου καθηγητή Γιούργκεν Χάμπερμας για την ευρωπαϊκή πολιτική. Το έργο του επικεντρώνεται στην ανάλυση των ανεπτυγμένων καπιταλιστικών κοινωνιών και της δημοκρατίας, της έννοιας της νομιμοποίησης σε ένα κριτικό κοινωνικό-εξελικτικό πλαίσιο, και της σύγχρονης πολιτικής, ιδιαίτερα της γερμανικής, στην οποία δεν δίσταζε να αντιτίθεται υπερασπιζόμενος την παγκόσμια ευημερία. Στην ομιλία του στο Παγκόσμιο Συνέδριο Φιλοσοφίας στην Ελλάδα το 2013, την ώρα της δεινής ευρωπαϊκής κρίσης, ο καθηγητής Χάμπερμας, θιασώτης του ευρωπαϊκού οράματος, ζήτησε από το Βερολίνο και την ΕΕ ευρύτερα, περισσότερη ένωση, στενότερη συνεργασία των κρατών-μελών, πολιτική αλληλεγγύη, προκειμένου προωθηθεί η ανάπτυξη και η ανταγωνιστικότητα στην ευρωζώνη, περισσότερη δημοκρατία στην Ευρώπη και αλλαγές στις συνθήκες της. Η ευρωπαϊκή πολιτική θα πρέπει να αφορά όλους τους πολίτες και όχι μόνον τις ελίτ, τόνισε ο Γερμανός φιλόσοφος, η δημοκρατία στην Ευρώπη κινδυνεύει από την πολιτική που επιβάλλει η γερμανική κυβέρνηση στους εταίρους της για την έξοδο από την κρίση.
Εξι χρόνια αργότερα, το 2019, ο Χάμπερμας σε συνέντευξή του σε γαλλικό περιοδικό, διαπίστωνε ότι η Ευρώπη εξακολουθεί να πορεύεται μακράν των αρχών και των αξιών των εμπνευστών της και ότι οι παραινέσεις του έπεσαν στο κενό. Οι Ευρώπροβλέψεις του, όμως, άρχισαν να αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, καθώς τα μηνύματα για την προοπτική της γερμανικής οικονομίας γίνονταν όλο και πιο δυσοίωνα με επιπτώσεις και στην ευρωπαϊκή οικονομία. Στην ίδια συνέντευξη και σε ερώτηση πώς ο ίδιος ο Χάμπερμας αντιλαμβάνεται στην εποχή μας τις σχέσεις ανάμεσα σε δίκαιο και πολιτική, ο φιλόσοφος απάντησε: «Σήμερα, οι δημοκρατικοί μας θεσμοί γίνονται όλο και περισσότερο μια απλή πρόσοψη, προκειμένου το εθνικό κράτος να συμμορφώνεται προς τις επιταγές της παγκόσμιας αγοράς. Δεν διαθέτουμε οργανώσεις που να μπορούν να συνδυάζουν την ικανότητα δημοκρατικής δράσης και δημοκρατικού ελέγχου. Λείπουν σήμερα οι ελάχιστες προϋποθέσεις για τη διαμόρφωση ευρύτερων και περισσότερο διατεθειμένων να συνεργαστούν πολιτικών καθεστώτων, τα οποία θα ήταν σε θέση να δαμάσουν σε παγκόσμια κλίμακα τις απορρυθμισμένες χρηματοπιστωτικές αγορές, με σκοπό να μειώσουν τις υπερβολικές κοινωνικές ανισότητες, που υπάρχουν στο εσωτερικό των εθνικών κοινωνιών, αλλά κυρίως μεταξύ των κρατών και των ηπείρων. Είναι αναγκαίο να επανεξετάσουμε την απίστευτα επιλεκτική εφαρμογή των υποτιθέμενων οικουμενικών κριτηρίων της Δύσης. Για παράδειγμα, έννοιες όπως εκείνες των δικαιωμάτων του ανθρώπου και της κοινωνικής εξέλιξης. Πρόκειται για δύσκολα ερωτήματα στα οποία οφείλουμε να απαντήσουμε».
Ο Χάμπερμας προειδοποιούσε ότι κινδύνευε η πολύτιμη «κανονιστική ταυτότητα» της Ευρώπης, με δεδομένη, μάλιστα, την εξάρτησή της από τις ΗΠΑ. Απαισιόδοξος αλλά και ρεαλιστής, προέβλεπε ότι η Ευρώπη δύσκολα θα πορευθεί εξαιτίας της ανόδου της ακροδεξιάς. Θεωρούσε ότι η αυξανόμενη επιρροή αντιευρωπαϊκών δυνάμεων σε κράτη-μέλη της, απειλεί την ισχύ και την ανεξαρτησία της. Η επιφυλακτικότητά του στα τέλη της ζωής του για την αποστολή πολεμικών ενισχύσεων στην Ουκρανία, και οι παρεμβάσεις του για την ανάγκη διαπραγματεύσεων με την Μόσχα, προκειμένου να μη κινδυνεύσει η Ευρώπη να εμπλακεί σε πόλεμο, δέχθηκαν σφοδρή κριτική. Ο ίδιος ανησυχούσε, γιατί διέβλεπε ότι η ΕΕ δεν θα καταφέρει να υπερασπιστεί τις δημοκρατικές της αρχές μέσα σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο αυταρχικός.
Αλήθεια, πόσο προφητικός αποδεικνύεται ο Χάμπερμας. αλλά και πόσο μεγάλο είναι το κενό που αφήνει σε έναν κόσμο, ο οποίος απομακρύνεται συνεχώς από τον ορθολογισμό, την κανονικότητα, την συναίνεση και τα δημοκρατικά ιδεώδη!
Η κυρία Στέλλα Πριόβολου είναι ομότιμη καθηγήτρια, πρόεδρος Σώματος Ομοτίμων Καθηγητών ΕΚΠΑ, έφορος Σχολών Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός.
