Στην οικονομία, η αξία είναι έννοια αυστηρά σχεσιακή. Ένα αγαθό αποκτά σημασία όχι λόγω της ενδογενούς του ποιότητας, αλλά λόγω της σπανιότητάς του. Με τον κίνδυνο να ακουστώ δοκιμιογράφος, θα έλεγα ότι η ποιότητα δεν είναι παρά μια μορφή σπανιότητας: αν οι ακτές μας ήταν στρωμένες με χρυσόσκονη, ο χρυσός θα είχε τη χρηστική αξία της άμμου — με το μόνο πλεονέκτημα να λερώνει λιγότερο τις πετσέτες των παραθεριστών.
Η αρχή αυτή της οριακής χρησιμότητας δεν περιορίζεται στις αγορές πρώτων υλών. Διέπει, ίσως με ακόμη μεγαλύτερη ένταση, την αγορά των ιδεών: εκείνο το άυλο αλλά εξαιρετικά δραστήριο χρηματιστήριο όπου διαπραγματεύονται ιδεολογικές βεβαιότητες ή θρησκευτικά παραληρήματα από τη μια πλευρά και πολιτικοοικονομικά αφηγήματα από την άλλη.
Όπως κάθε αγορά, όμως, έτσι και η δημόσια σφαίρα πλήττεται από έναν πληθωρισμό κοινοτοπίας. Η πνευματική οικονομία παράγει μαζικά περιουσιακά στοιχεία χαμηλής απόδοσης — αναλύσεις προκάτ, δηλώσεις που επαναλαμβάνονται με τη μηχανική κανονικότητα ενός αλγορίθμου ή ενός υπαλλήλου (η διάκριση γίνεται ολοένα δυσκολότερη) που φοβάται το ρίσκο.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον ομοιόμορφης μετριότητας, η καθαρή εκκεντρικότητα αποκτά ιδιαίτερη αξία. Και εδώ ακριβώς εμφανίζεται το ενδιαφέρον της περίπτωσης του κ. Παναγιώτη Λαφαζάνη: σε όρους συστημικής ανάλυσης, ο πρώην υπουργός αποτελεί μια στατιστική ανωμαλία — έναν «Μαύρο Κύκνο» της πολιτικής νόησης.
Η περίπτωσή του δεν είναι απλώς μια απόκλιση από τον μέσο όρο. Παρουσιάζει μια τέτοια πυκνότητα ιδεολογικής ακαμψίας, ώστε παύει να λογίζεται ως παρέκκλιση και κατηγοριοποιείται πλέον ως αυτοτελές φαινόμενο.
Εκεί όπου η πνευματική οικονομία παράγει προβλέψιμες μορφές πολιτικού λόγου, ο κ. Λαφαζάνης λειτουργεί ως ένα ιδιόμορφο distressed asset της δημόσιας ζωής. Η στάση του —μια αλχημική μείξη ριζοσπαστικού αναχρονισμού και στρατιωτικοποιημένης αφέλειας— προσφέρει στη δημόσια σφαίρα τη διαφοροποίηση που κάθε σοβαρό χαρτοφυλάκιο χρειάζεται για να αποφύγει την πλήρη ομοιομορφία. Σε ένα χαρτοφυλάκιο γεμάτο από τοποθετήσεις χαμηλής μεταβλητότητας, μια τέτοια φιγούρα λειτουργεί ως αντιστάθμισμα (hedging) απέναντι στον κίνδυνο της απόλυτης κοινοτοπίας. Διότι, ας μην γελιόμαστε: η μεγαλύτερη απειλή για τον δημόσιο ψυχισμό δεν είναι η πλάνη· είναι η πλήξη.
Το αποτέλεσμα είναι ένα από τα πιο παράδοξα φαινόμενα της μεταμνημονιακής Ελλάδας. Κάπως έτσι, ακόμη και το εμφανές πνευματικό έλλειμμα μετατρέπεται, μέσω μιας παράδοξης λογιστικής, σε καθαρό συμβολικό πλεόνασμα. Η νοητική ατροφία, όταν εμφανίζεται κοινότοπα διάχυτη, αποτελεί απλώς έλλειμμα. Όταν όμως συμπυκνώνεται σε καθαρή μορφή, εκφρασμένη με εικόνες ακαταμάχητου, σχεδόν μυθολογικού σουρεαλισμού —σαν αυτήν της διαδήλωσης με το πορτρέτο του Χαμενεΐ— αποκτά, παραδόξως, τη σπανιότητα οικονομικού αγαθού.
Τότε είναι που λειτουργεί ως ένα ιδιότυπο σημειολογικό arbitrage: το ισοζύγιο μιας απροσδιόριστης μεγαλοφυΐας που εκφράστηκε κατά λάθος, κάτι σαν μια τσιπούρα που κάνει ποδήλατο. Εικόνα αφοπλιστικά συμπαθής, όσο τουλάχιστον δεν συνοδεύεται από Φύλλο της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως που διορίζει την αναβάτρια Υπουργό Μεταφορών.
Σαν ένα σουρεαλιστικό ποίημα, επιμελώς κρυμμένο μέσα στις υποσημειώσεις ενός ισολογισμού.
*Ο κ. Διονύσης Δερβής-Μπουρνιάς είναι μαέστρος, ιδρυτής του Festum π.
