Με την απώλεια της Ιωάννας Καρατζαφέρη, που έφυγε την Πέμπτη (19/2) από τη ζωή, κλείνει ένα πολύ σημαντικό κεφάλαιο για τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία. Hταν μια συγγραφέας με διεθνείς ορίζοντες, με έντονη κοινωνική και πολιτική συνείδηση, μια προσωπικότητα που προσέφερε στα ελληνικά γράμματα, αφήνοντας πίσω της πλούσιο και πολυεπίπεδο έργο.
Γεννήθηκε στην Καλαμάτα και μεγάλωσε στην Αθήνα, αλλά έζησε για πολλά χρόνια στη Νέα Υόρκη, με εμπειρίες που σφράγισαν τη γραφή της.
Η Ιωάννα Καρατζαφέρη διαδραμάτισε κομβικό ρόλο στην ιστορία των Εκδόσεων Καστανιώτη. Μεταξύ άλλων, ήταν εκείνη που λειτούργησε ως ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον εκδότη Θανάση Καστανιώτη και τη μεγάλη κυρία των γραμμάτων μας, την Eλλη Αλεξίου. Η μεσολάβησή της ήταν καθοριστική, καθώς η Αλεξίου, πειθόμενη από την κρίση της Καρατζαφέρη, εμπιστεύτηκε στον νεαρό τότε εκδότη τα «Aπαντά» της.
Σχεδόν το σύνολο του έργου της Ιωάννας Καρατζαφέρη κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Καστανιώτη. Η αφοσίωσή της στις εκδόσεις μας δεν ήταν απλώς μια επαγγελματική στάση, αλλά μια έκφραση αμοιβαίας εκτίμησης και κοινού οράματος.
Σε προσωπικό επίπεδο, είχα την τιμή να είναι νονά μου. Στην τελευταία μας συνάντηση, κάναμε μια υπέροχη συζήτηση, κυρίως απολογιστική, στην οποία με συγκίνησε η εκπληκτική της διαύγεια. Την είχαμε επισκεφθεί με τη σύζυγό μου και τα παιδιά μας, ένα απόγευμα όπου οι μνήμες ζωντάνεψαν, και το παρελθόν συνδέθηκε με το παρόν. Μας έδειξε τις φωτογραφίες από τη βάφτισή μου, στιγμιότυπα μιας άλλης εποχής, που φρόντισα να διασώσω ψηφιακά με το κινητό μου, ως οικογενειακά αλλά και λογοτεχνικά τεκμήρια.
Η Ιωάννα Καρατζαφέρη υπήρξε μια γυναίκα που ήξερε να ενώνει κόσμους: την Ελλάδα με την Αμερική, τους παλαιότερους λογοτέχνες με τους νεότερους εκδότες, την προσωπική στοργή με την επαγγελματική ακεραιότητα. Η αποχώρησή της αφήνει μια σημαντική βιβλιογραφία, αλλά και μια μεγάλη τροχιά που θα παραμείνει ζωντανή μέσα από κάθε βιβλίο της.
* Ο κύριος Αργύρης Καστανιώτης είναι εκδότης.
Μια σύντομη εργοβιογραφία
από τον Δημήτρη Γεωργικόπουλο
«Η Ιωάννα Καρατζαφέρη βιώνει τη ζωή χωρίς να αγνοεί το θάνατο. Του συμπεριφέρεται όπως σε μια τελεία στο τέλος μιας παραγράφου. Κάποτε του ξεγλιστράει, αλλά αυτή η απόδραση ξέρει ότι είναι προσωρινή. Στο μεταξύ μπορεί να εργάζεται, να διασκεδάζει, να ταξιδεύει, να γοητεύεται και να ερωτεύεται χωρίς σημεία στίξης που περιλαμβάνουν το θαυμαστικό. Πάντα όμως ξαναγυρίζει στο γράψιμο», διαβάζουμε στο βιογραφικό της στον ιστότοπο των εκδόσεων Καστανιώτη.
Εζησε μια ζωή μακρά Γεννήθηκε στην Καλαμάτα, μεγάλωσε στην Καλλιθέα, έφυγε στην Αμερική, σπούδασε Οικονομικά, έζησε στο Μανχάταν από το 1961. Βρέθηκε στην Ελλάδα το 1967, μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου όμως επέστρεψε στη Νέα Υόρκη όπου επικεντρώθηκε στην οργάνωση της αντίστασης κατά της Χούντας. Μεταξύ 1971 και 1974 έμεινε στη Σουηδία, στη συνέχεια στην Αθήνα. Τιμήθηκε με το Β΄ Κρατικό Λογοτεχνικό Βραβείο το 1963, το βραβείο Λουντέμη, εύφημη μνεία από την ομάδα των 12.
Η πρώιμη πεζογραφία της χαρακτηρίστηκε από τον «προβληματισμό με τον έλληνα μετανάστη και τις αντιδράσεις που του προκαλεί η προσπάθεια εγκλιματισμού του στην αμερικανική ζωή», όπως σημείωνε ο κριτικός του «Βήματος της Κυριακής» Βάσος Βαρίκας στις 16 Απριλίου 1967. Η εμπειρία της Αμερικής παρέμεινε μια διαχρονική διάσταση της γραφής της, η οποία όμως επεκτάθηκε στην πορεία σε πλήθος θεματικές, από τις ανθρώπινες σχέσεις και τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία ως την ταραγμένη ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα.
Η συγγραφική της παραγωγή υπήρξε εκτεταμένη: δεκαέξι μυθιστορήματα, Επιπλωμένα δωμάτια (εκδ. Δίφρος, 1962), 4-2=0 (εκδ. Alvin Redman Hellas, 1966), Το χαμένο κουμπί (εκδ. Καστανιώτη, 1977), Μπαζαγιάζι (εκδ. Καστανιώτη, 1978), Τα κορίτσια της Ερεχθείου (εκδ. Καστανιώτη, 1981), Τέσσερις Πολωνέζες (εκδ. Καστανιώτη, 1982), Οι δύο τελευταίοι (εκδ. Καστανιώτη, 1983), Καφενείον ο τέταρτος κόσμος (εκδ. Καστανιώτη, 1984), Ζευγάρια της Αθήνας (εκδ. Καστανιώτη, 1985), Οι έφηβοι του Κολωνού (εκδ. Καστανιώτη, 1987), Η ώρα του λύκου (εκδ. Καστανιώτη, 1990), Εσθερ (εκδ. Καστανιώτη, 1991), Χαμόγελο στο χάρο (εκδ. Καστανιώτη, 1994), Με τη γλώσσα των χεριών (εκδ. Καστανιώτη, 1996), Οπως ήταν… (εκδ. Καστανιώτη, 2000), Ολοι ήξεραν (εκδ. Καστανιώτη, 2002)· έξι συλλογές διηγημάτων, Η ζωή σε τέσσερις πράξεις (1964), Ιστορίες γι’ άντρες (εκδ. Καστανιώτη, 1980), Χωρισμένη στα δυο (εκδ. Καστανιώτη, 1988), Βιο-ιστορίες (εκδ. Καστανιώτη, 2007), Νέα Υόρκη. Have a Knife Day (εκδ. Libro, 2008), Λευκά στην κορυφή (εκδ. Εστία, 2015)· το αυτοβιογραφικό Ο τόπος μου είναι παντού (εκδ. Libro, 2011) – και αρκετά παιδικά βιβλία.
Ιδιαίτερη μνεία θα πρέπει να γίνει στο μεταφραστικό της έργο που περιλαμβάνει σημαντικά κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας: μεταξύ άλλων, Πέδρο Πάραμο του Χουάν Ρούλφο (εκδ. Πατάκη), Ξέρω γιατί κεαληδάει το πουλί στο κλουβί της Μάγια Αγγέλου (εκδ. Πατάκη), Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυο φορές του Τζέιμς Μ. Κέιν (εκδ. Μεταίχμιο), Ο κολοσσός του Μαρουσιού του Χένρι Μίλερ (εκδ. Μεταίχμιο), Ενα δωμάτιο με θέα του Ε. Μ. Φόρστερ (εκδ. Μεταίχμιο), Ιερό του Γουίλιαμ Φόκνερ (εκδ. Μεταίχμιο).
