Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) δεν αποτελεί σύγχρονη έμπνευση, αλλά διαχρονικό στόχο του ανθρώπου που πηγάζει από την αρχαιότητα. Ήδη από τη μυθολογία συναντάμε τα πρώτα δείγματα, με τον Ηφαιστο να κατασκευάζει ανθρωποειδή-υπηρέτες και τον Πυγμαλίωνα να δημιουργεί την ίδια του τη γυναίκα. Αυτή η γοητεία για την κατασκευή ευφυών όντων διαπερνά τη λογοτεχνία αλλά και τον κινηματογράφο. Ο Isaac Asimov έθεσε τα θεμέλια της ηθικής της ΤΝ θεσπίζοντας τους νόμους για την αρμονική συμβίωση ανθρώπων και μηχανών. Ο κινηματογράφος, με τη σειρά του, αποτύπωσε αυτή τη σχέση με ένα κράμα φόβου, ελπίδας και συμπάθειας, εκφράζοντας συχνά επιφυλάξεις για την ηθική υπόσταση τόσο των δημιουργημάτων όσο και των δημιουργών τους.
Σήμερα, η ΤΝ έχει εισβάλει με ταχύτατους ρυθμούς στη ζωή μας, τοποθετώντας μας στο κατώφλι μιας νέας βιομηχανικής επανάστασης. Οι μηχανές παύουν να είναι απλά εργαλεία παραγωγής και εξελίσσονται σε οντότητες με «ανθρώπινες» ιδιότητες. Η επανάσταση αυτή επηρεάζει οριζόντια κάθε κοινωνικό στρώμα και επαγγελματικό κλάδο.
Για την επιχειρηματικότητα, η ΤΝ δεν πρέπει να αποτελεί απλώς ένα μέσο μείωσης κόστους, αλλά ένα εργαλείο δομικού μετασχηματισμού. Η επιτυχία εξαρτάται από την επένδυση σε ψηφιακές υποδομές, τον επανασχεδιασμό των διαδικασιών και κυρίως την επανεκπαίδευση του ανθρώπινου δυναμικού. Το πανεπιστήμιό μας, τα τελευταία χρόνια, με καθηγητές μας που περιλαμβάνονται στη λίστα Stanford’s World’s Top 2% Scientists, πρωτοστατεί στη διενέργεια σεμιναρίων σε μέλη των επιμελητηρίων, ώστε άμεσα να βρεθούν μπροστά από τις εξελίξεις και να επιτύχουν τον θετικό μετασχηματισμό των επιχειρήσεών τους. Πρόσφατα ολοκληρώσαμε έναν κύκλο σεμιναρίων στο επαγγελματικό επιμελητήριο. Αυτή η πρωτοβουλία διασφαλίζει ότι η τεχνολογική εξέλιξη μεταφράζεται σε άμεσο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα και βιώσιμη ανάπτυξη για την ελληνική επιχειρηματικότητα.
Είναι γεγονός ότι η είσοδος της τεχνητής νοημοσύνης προκαλεί παγκόσμια ανησυχία για τη μείωση θέσεων εργασίας. Σε αντιδιαστολή, η ιστορία των τεχνολογικών επαναστάσεων δείχνει ότι η αυτοματοποίηση λειτουργεί περισσότερο ως καταλύτης για τη δημιουργία νέων, άγνωστων μέχρι σήμερα επαγγελμάτων, όπως οι μηχανικοί εντολών (prompt engineers), οι αναλυτές ηθικής δεδομένων και οι συντηρητές συστημάτων ΤΝ. Η μετάβαση αυτή, ωστόσο, απαιτεί ριζική αναδιάρθρωση του εκπαιδευτικού μοντέλου, όπου η επανεκπαίδευση (reskilling) και η αναβάθμιση δεξιοτήτων (upskilling) των εργαζομένων αποτελούν το κυριότερο ανάχωμα στην αύξηση της ανεργίας. Εστιάζοντας στην καλλιέργεια δεξιοτήτων που η ΤΝ αδυνατεί να υποκαταστήσει πλήρως —όπως η κριτική σκέψη, η συναισθηματική νοημοσύνη και η στρατηγική λήψη αποφάσεων— η εκπαίδευση μπορεί να μετατρέψει την απειλή της αντικατάστασης σε ευκαιρία για μια πιο παραγωγική και δημιουργική εργασιακή πραγματικότητα. Το πανεπιστήμιό μας, στο πλαίσιο της διεθνοποίησης και ανταποκρινόμενο στις προκλήσεις, υλοποιεί σε συνεργασία με το Purdue University of Indianapolis, το πρώτο Joint Master program on Global Applied AI, όντας η πρώτη τέτοια πρωτοβουλία μεταξύ ευρωπαϊκού και αμερικανικού πανεπιστημίου και μάλιστα με δίδακτρα 10.000 ευρώ, ώστε να καθίσταται ιδιαίτερα προσιτό για τους Ελληνες φοιτητές μας. Η εκπαίδευση, εξάλλου, ήταν ανέκαθεν μια δυναμική διαδικασία και εξ αυτού οφείλει να προσαρμόζεται στα εκάστοτε δεδομένα. Αφενός, λειτουργεί ως καταλύτης για την εξατομικευμένη μάθηση, προσφέροντας στους φοιτητές πρόσβαση σε προσαρμοσμένο υλικό 24/7, αφετέρου, η αλόγιστη χρήση της εγκυμονεί κινδύνους για την ακαδημαϊκή ακεραιότητα.
Ο «χάρτης» της εκπαίδευσης ανασχεδιάζεται έτσι ώστε να διασφαλίζεται η αξιοπιστία της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Για τον εξεταζόμενο φοιτητή, η γραπτή εξέταση θα πρέπει να συμπληρώνεται από προφορική εξέταση όπου ο φοιτητής εξηγεί τη λογική των πηγών και των συμπερασμάτων του, καλείται να συνθέσει απαντήσεις σε πραγματικό χρόνο, εστιάζοντας στην επίλυση προβλημάτων. Η μετατόπιση από την αποστήθιση στην ανάλυση της διαδικασίας σκέψης, καθίσταται αναγκαία. Στο επίπεδο της διδακτορικής έρευνας, το διακύβευμα είναι ακόμη πιο ισχυρό, γιατί η λογοκλοπή μέσω ΤΝ συχνά δεν ανιχνεύεται με τα κλασικά εργαλεία (Turnitin). Η μεθοδολογία, κατ’ επέκταση λοιπόν, θα πρέπει να βασίζεται στην τεκμηρίωση της παραγωγής πρωτότυπης σκέψης και του πνευματικού κόπου του υποψήφιου διδάκτορα. Ο τίτλος του διδάκτορα πιστοποιεί έναν ανεξάρτητο στοχαστή και στο πλαίσιο αυτό ο επιβλέπων του θα πρέπει να εστιάζει στη διαδικασία παραγωγής του τελικού αποτελέσματος (μελέτη, έρευνα κ.λπ.), διασφαλίζοντας ότι η ΤΝ χρησιμοποιείται ως «ερευνητικός βοηθός» που επιταχύνει τις δευτερεύουσες εργασίες, ενώ η «νοητική σφραγίδα» και η επιστημονική ευθύνη της διατριβής παραμένουν αδιαπραγμάτευτα ανθρώπινες.
Ο καθηγητής πρέπει να λειτουργεί ως θεματοφύλακας της επιστημονικής μεθοδολογίας, ενθαρρύνοντας τη χρήση της ΤΝ ως δεξιότητα έρευνας που επεκτείνει —και δεν υποκαθιστά— την ανθρώπινη κρίση. Επιπλέον, η προστασία των προσωπικών δεδομένων και η αντιμετώπιση της μεροληψίας των αλγορίθμων αποτελούν επιπλέον προκλήσεις που απαιτούν, κατά την άποψή μου, ένα ισχυρό θεσμικό πλαίσιο δεοντολογίας. Το πανεπιστήμιό μας, σε συνεργασία με το Purdue University of Idianapolis, πρόκειται, εντός του έτους, να διοργανώσει ένα διεθνές Συνέδριο με θέμα «Consequences and Limits on Artificial Intelligence (AI)», ακριβώς για την ανάδειξη τέτοιων θεμάτων υψίστης σημασίας, με συμμετοχή κορυφαίων επιστημόνων από όλο τον κόσμο, μεταξύ αυτών ο Κωνσταντίνος Δασκαλάκης, Avanessians Professor of Computer Science at MIT’s Electrical Engineering and Computer Science department of the Schwarzmann College of Computing και επίτιμος καθηγητής του πανεπιστημίου μας.
Παρά την τεχνολογική πρόοδο, ο κύριος πυλώνας της εκπαίδευσης παραμένει ο δάσκαλος. Η ζωντανή εικόνα του παιδαγωγού προκαλεί έναν δημιουργικό συντονισμό που καμιά μηχανή δεν μπορεί να αντικαταστήσει. Μόνο ο άνθρωπος-εκ- παιδευτικός μπορεί να αντιληφθεί τη συναισθηματική αντίδραση του μαθητή και να προσαρμόσει τη διδασκαλία του με ενσυναίσθηση. Η δύναμη της ανθρώπινης γλώσσας και η παραστατική φιγούρα του δασκάλου είναι ασύγκριτες.
Η επιτυχής μετάβαση στη νέα εποχή προϋποθέτει τη δημιουργία ενός «μοντέλου», όπου το τεχνολογικό πλεονέκτημα που παρέχει η χρήση της ΤΝ εξισορροπείται από τις ανθρωπιστικές αξίες, τη δημιουργικότητα και την κοινωνική ευθύνη. Η ΤΝ πρέπει να ενταχθεί στην εκπαίδευση και την εργασία όχι ως απειλή, αλλά ως ένας νέος «γραμματισμός» (literacy), που θα υπηρετεί τον άνθρωπο και θα ενισχύει την αυθεντικότητα της μάθησης και της δημιουργίας.
