Βουλευτής ή βουλεύτρια; Κοσμήτορας ή κοσμητόρισσα; Επιστήμονας ή επιστημόνισσα; Πρόσφυγας ή προσφύγισσα; Δράστιδα ή δράστρια; Δεν είναι λίγες οι φορές που το μυαλό διατρέχει καταλήξεις και η γλώσσα ακινητοποιείται στην προσπάθεια να βρεθεί η σωστή λέξη. Υπάρχει ή όχι; Να το πω ή καλύτερα να χρησιμοποιήσω τον αρσενικό τύπο του ουσιαστικού;
Η Ελληνική Εταιρεία Ορολογίας (ΕΛΕΤΟ) πραγματοποίησε μελέτη με τίτλο «Έμφυλοι τύποι ουσιαστικών: Θηλυκά Επαγγελματικά / Θεσμικά Ουσιαστικά» με θέμα τη θηλυκοποίηση των ουσιαστικών που δηλώνουν επάγγελμα ή θεσμό στη νέα ελληνική. Στόχος του έργου είναι η καταγραφή των μορφολογικά διαθέσιμων τύπων, η τεκμηρίωση του σχηματισμού και της χρήσης τους και η διευκόλυνση του χρήστη ή της χρήστριας στην επιλογή τους.
Η Μαβίνα Πανταζάρα, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας ΕΚΠΑ, Αντιπρόεδρος ΕΛΕΤΟ, η οποία -μαζί με την Κατερίνα Τοράκη, γραμματέα του ΓΕΣΥ της ΕΛΕΤΟ- συντόνισε τη μελέτη μιλάει στο ΒΗΜΑ για τη δημιουργία αυτού του γλωσσικού «χάρτη». Πρόκειται για ένα βοήθημα για όσους και όσες αισθάνονται αμηχανία αναζητώντας τον θηλυκό τύπο ενός επαγγελματικού ουσιαστικού.
Η ομάδα εργασίας απαρτίζεται από την Άννα Ιορδανίδου (Γλωσσολόγος, Ομότιμη Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Πατρών), τον Παναγιώτη Γ. Κριμπά (Γλωσσολόγος, Νομικός, Καθηγητής ΔΠΘ), την Έλενα Μάντζαρη (Γλωσσολόγος, Διδακτόρισσα Πανεπιστημίου Πατρών), τον Νίκο Σαραντάκο (Μεταφραστής, Συγγραφέας) και την Κατερίνα Τοράκη (Ορολόγος, Χημικός μηχανικός, Βιβλιοθηκονόμος).
Μολονότι το έργο αυτό έχει, αυτονόητα, ως αφετηρία του τη γλωσσική χρήση, οφείλουμε να τονίσουμε ότι η θηλυκοποίηση των ουσιαστικών είναι ένας ακόμα τρόπος για την αντιμετώπιση του σεξισμού και την υποστήριξη της ισότητας μεταξύ των φύλων.
Στην αρχή πολλοί όροι μπορεί να ξαφνιάζουν. Ας είναι η Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας μια ακόμα αφορμή για να σκεφτούμε ότι με τη γλώσσα δίνουμε μάχη και για το νόημα.
Θα θέλατε να μας εξηγήσετε τι περιλαμβάνει η μελέτη με τίτλο «Έμφυλοι τύποι ουσιαστικών: Θηλυκά Επαγγελματικά / Θεσμικά Ουσιαστικά»;
Η μελέτη περιλαμβάνει κατάλογο των ουσιαστικών που δηλώνουν επάγγελμα, αξίωμα ή θεσμοθετημένο κοινωνικό ρόλο και εν γένει ιδιότητα στο πλαίσιο επαγγελματικών, πολιτικών και κοινωνικών πρακτικών (για συντομία, επαγγελματικά/θεσμικά ουσιαστικά – ΕΘΟ).
Σε αλφαβητικό ευρετήριο, δίπλα στον αρσενικό τύπο κάθε ουσιαστικού καταγράφονται όλοι οι διαθέσιμοι θηλυκοί τύποι (δηλαδή οι μορφολογικώς αποδεκτά σχηματισμένοι με κριτήριο τη συμμόρφωσή τους με τους κανόνες κλίσης θηλυκών ουσιαστικών της νεοελληνικής) και επισημαίνονται ως προτεινόμενοι ένας ή περισσότεροι σύμφωνα με κριτήρια που αφορούν, κατά βάση, τη χρήση τους στον λόγο (όπως είναι η συχνότητα εμφάνισης και το υφολογικά ουδέτερο – ή τουλάχιστον όχι λιγότερο επίσημο σε σχέση με το αρσενικό – επίπεδο χρήσης).
Περιλαμβάνεται λεπτομερής γλωσσολογική τεκμηρίωση του τρόπου θηλυκοποίησης και προτείνεται κατηγοριοποίηση σε γενικές και ειδικές κατηγορίες με βάση μορφολογικά κριτήρια, ενώ παράλληλα δίνονται γενικές κατευθυντήριες οδηγίες για τη χρήση των έμφυλων τύπων.
Εκτός από τις πηγές που χρησιμοποιήθηκαν για την εκπόνηση του έργου, παρατίθεται επιπλέον σχετική βιβλιογραφία, τόσο ελληνόγλωσση όσο και ξενόγλωσση ώστε, όποιος ή όποια το επιθυμεί, να εμβαθύνει περισσότερο στα σχετικά ζητήματα.
Για διευκόλυνση όσων θέλουν να συμβουλευτούν το ευρετήριο, δημιουργήθηκε επίσης η διαδικτυακή βάση δεδομένων FEMINBASE στον ιστότοπο της ΕΛΕΤΟ.
Ποιος είναι ο σκοπός της εργασίας;
Κατ’ αρχάς, επιθυμία της Ελληνικής Εταιρείας Ορολογίας (ΕΛΕΤΟ), ως επιστημονικού φορέα που ασχολείται κατεξοχήν με ειδικά ζητήματα Γλώσσας και Ορολογίας, ήταν η συμβολή της στον δημόσιο διάλογο για το ζήτημα της θηλυκοποίησης των επαγγελματικών ουσιαστικών στην ελληνική γλώσσα και την τεκμηρίωση των έμφυλων τύπων.
Σκοπός του έργου είναι η καταγραφή και διάδοση θηλυκών τύπων και, όπου παρέχει τη δυνατότητα η χρήση και η μορφολογία της νεοελληνικής, η διατύπωση προτάσεων θηλυκοποίησης αυτών των ουσιαστικών.
Πρόκειται επί της ουσίας για ένα είδος «χάρτη» για όσους νιώθουν αμηχανία αναζητώντας τον θηλυκό τύπο ενός επαγγελματικού ουσιαστικού;
Ακριβώς. Πολλές φορές έχουμε δεχτεί ερωτήματα όπως «ποιο είναι το θηλυκό του καλλιτέχνη, του πρόσφυγα ή του κοσμήτορα;».
Έτσι, θελήσαμε να δημιουργήσουμε έναν πλήρως τεκμηριωμένο και ανοικτά προσβάσιμο κατάλογο όλων των διαθέσιμων θηλυκών τύπων των ΕΘΟ, στον οποίο να μπορεί να ανατρέχει ο μέσος χρήστης και η μέση χρήστρια της νέας ελληνικής, ώστε να λαμβάνει τις απαραίτητες πληροφορίες και να κάνει την κατάλληλη γλωσσική επιλογή με βάση την περίσταση επικοινωνίας (π.χ. επίσημο ή ανεπίσημο επίπεδο χρήσης/ύφους).
Η μελέτη της θηλυκοποίησης των ουσιαστικών που δηλώνουν επάγγελμα ή θεσμό, αποτελεί διαχρονικό ζήτημα της νεοελληνικής γλώσσας;
Όχι ακριβώς διαχρονικό, αφού είναι ένα ζήτημα που τέθηκε όταν άρχισαν οι γυναίκες να αναλαμβάνουν ρόλους στον δημόσιο βίο και να εκπροσωπούνται σε όλα τα επαγγέλματα και τις δημόσιες θέσεις.
Όταν εξελέγη, το 1952, η πρώτη γυναίκα στη Βουλή των Ελλήνων, η Ελένη Σκούρα, τέθηκε το ερώτημα πώς θα αποκαλείται. Από τότε, το ίδιο ερώτημα έχει τεθεί για πάρα πολλά αξιώματα και επαγγέλματα.
Τα τελευταία χρόνια έχει παραχθεί σημαντικό ερευνητικό έργο για το θέμα αυτό στην Ελλάδα, κυρίως στα πανεπιστήμια, τα αποτελέσματα του οποίου αρχίζουν να διαφαίνονται σταδιακά στον λόγο των θεσμών της δημόσιας διοίκησης και στον δημόσιο λόγο γενικότερα.
Παράλληλα, έχουν υπάρξει σημαντικές πρωτοβουλίες και σε θεσμικό επίπεδο όπως, ενδεικτικά, το έργο «Ένταξη της Ισότητας των Φύλων στη γλώσσα των διοικητικών εγγράφων» που υλοποίησε η Γενική Γραμματεία Ισότητας το 2014, η σύνταξη Οδηγού χρήσης μη σεξιστικής γλώσσας στα διοικητικά έγγραφα από τις Καθηγήτριες στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου Μαρία Γκασούκα και Μαριάνθη Γεωργαλίδου το 2018, αλλά και η θεσμοθέτηση Επιτροπών Ισότητας των Φύλων σε όλα τα ΑΕΙ, με πιο δραστήριες αυτές του ΑΠΘ και του Πανεπιστημίου Κρήτης.
Η σοβαρότητα του ζητήματος δεν συνδέεται μόνο με την αναγκαιότητα έκφρασης και διακριτής παρουσίας και της γυναικείας υπόστασης στη νεοελληνική γλώσσα, αλλά και με τον ίδιο τον χαρακτήρα της νεοελληνικής που καθιστά εμφανή τα κενά και τις δυσκολίες όταν πρόκειται να γίνει αναφορά ή απεύθυνση σε πρόσωπα που αυτοπροσδιορίζονται ως γυναίκες.
Γιατί κατά τη γνώμη σας συναντάται τόση αντίσταση στην επιλογή θηλυκού γένους, ακόμα και από τις ίδιες τις γυναίκες;
Όπως σημειώνουμε και στη μελέτη, η αδυναμία θηλυκοποίησης, καθώς και αποδοχής των παραγόμενων θηλυκών τύπων, σε ορισμένα ΕΘΟ δεν συνδέεται μόνο με το γλωσσικό αίσθημα, αλλά και με τη δυσκολία να αποδοθούν στις γυναίκες ιδιότητες που, παραδοσιακά, δεν ήταν (ενίοτε δεν είναι ούτε και σήμερα) κοινωνικά αναμενόμενες και/ή αποδεκτές.
Η δυσκολία από την πλευρά των χρηστών και των χρηστριών έγκειται, όπως έχει επισημάνει και η Ομότιμη Καθηγήτρια Άννα Φραγκουδάκη ήδη από το 2005, στη διάκριση ανάμεσα σε σημαίνον (δηλαδή το ουσιαστικό ΕΘΟ) και σημαινόμενο (δηλαδή την έννοια που αυτό εκφράζει).
Αποτέλεσμα; Να δίνουν έμφαση στο σημαινόμενο, στο νόημα των λέξεων, και, τελικά, να διατηρούν επιφυλάξεις, ή ακόμα και να φοβούνται ότι η χρήση του έμφυλου τύπου ενός τίτλου εξουσίας ή αξιώματος είναι αντίθετη με την τάξη του κόσμου και παράγει, όπως αναφέρει η ίδια, «ισχυρά μηνύματα νομιμοποίησης της θηλυκής εκδοχής των τίτλων εξουσίας».
Από την άλλη πλευρά, δεν μπορεί, σαφώς, να αγνοηθεί και η επιθυμία των ίδιων των υποκειμένων ενός επαγγέλματος, αξιώματος ή λειτουργήματος όσον αφορά τον αυτοπροσδιορισμό τους.
Ωστόσο, δεν θα πρέπει να παραγνωρίζεται ότι το γλωσσικό αίσθημα των ίδιων αυτών υποκειμένων τελεί συχνά υπό το κράτος ρυθμιστικών προδιαγραφών και συμπεριφορών που ανάγονται στην εποχή του γλωσσικού ζητήματος.
Στο θέμα αυτό αναφέρονται διεξοδικά δύο μέλη της συγγραφικής ομάδας του έργου που συζητάμε, η Άννα Ιορδανίδου και ο Παναγιώτης Κριμπάς, σε εργασίες τους σχετικά με το λόγιο στοιχείο στη σύγχρονη νέα ελληνική σε συλλογικό τόμο που κυκλοφόρησε το 2019.
Η καθιέρωση και χρήση των θηλυκών τύπων θα αποτελέσει τρόπο αντιμετώπισης του σεξισμού και έμπρακτης υποστήριξης της έμφυλης ισότητας;
Όταν υπάρχει μορφολογικά διαθέσιμος τύπος που δεν προσκρούει σε υφολογικά ή άλλα ζητήματα γλωσσικής χρήσης, ενθαρρύνουμε τους χρήστες και τις χρήστριες να τον χρησιμοποιούν ακόμα και αν είναι (ακόμα) ελάχιστα διαδεδομένος ή και νεολογικός, με στόχο την καλλιέργεια ενσυναίσθησης και επίγνωσης όσον αφορά ζητήματα ισότητας και ορατότητας των φύλων (τουλάχιστον του γυναικείου) στη γλωσσική χρήση.
Για παράδειγμα, ενθαρρύνεται η χρήση τύπων όπως η δικάστρια, η διδακτόρισσα, η πρυτάνισσα, παρά τα όποια ζητήματα καθιέρωσης και/ή συχνότητας χρήσης τους.
Ορισμένα ουσιαστικά που δηλώνουν ανώτατα αξιώματα έχουν δημιουργήσει ιδιαίτερο προβληματισμό ως προς τη διατύπωσή τους και στο θηλυκό. Για παράδειγμα η βουλεύτρια είναι μια λέξη που ακόμα «προβληματίζει». Πιστεύετε υπάρχει η αντίληψη ότι η χρήση θηλυκών καταλήξεων μειώνει το κύρος των γυναικών στον επαγγελματικό τομέα;
Σε ουσιαστικά που δηλώνουν επαγγέλματα ή αξιώματα στα οποία προσδίδεται, για διάφορους λόγους, ιδιαίτερο κοινωνικό κύρος και τα οποία ασκούνταν παλιότερα κυρίως ή αποκλειστικά από άντρες, η τρέχουσα γλωσσική χρήση ευνοεί ακόμη, σε μεγάλο βαθμό, τους επίκοινους τύπους, π.χ. ο/η βουλευτής, ο/η δικαστής.
Οι θηλυκοί τύποι αρχίζουν σταδιακά να διαδίδονται σε διάφορους βαθμούς, ανάλογα με το ουσιαστικό, π.χ. ακούμε συχνότερα τη βουλεύτρια παρά τη δικάστρια (παρόλο που και οι δύο είναι καθόλα ομαλοί σχηματισμοί, βλ. μεταφραστής-μεταφράστρια, καθηγητής-καθηγήτρια, και γι’ αυτό εμείς τους προτείνουμε στο έργο μας).
Σε άλλα ουσιαστικά, βέβαια, η προσθήκη θηλυκής κατάληξης αλλάζει το επίπεδο χρήσης (π.χ. ο τύπος δικηγορίνα είναι χαρακτηρισμένος «ανεπίσημου επιπέδου ύφους/χρήσης»), γι’ αυτό και προτείνεται η διατήρηση του επίκοινου τύπου ο/η δικηγόρος (υπενθυμίζουμε σχετικά, άλλωστε, ότι η θηλυκή κλίση περιλαμβάνει και αρκετά ουσιαστικά σε -ος που δεν ανήκουν στα ΕΘΟ, π.χ. η άμμος, η οδός, η Ζάκυνθος).
Γενικώς, όμως, όπου είναι εφικτό, προκρίνουμε την ενίσχυση της ορατότητας του θηλυκού γένους και κυρίως στο επίσημο ύφος, όπου η χρήση επίκοινων τύπων έχει μακρά ιστορία.
Για παράδειγμα προτείνεται η χρήση του τύπου λεκτόρισσα αντί του λέκτορας, του διδακτόρισσα αντί του διδάκτορας, του πρυτάνισσα αντί του πρύτανης και υποδηλώνεται η ανάγκη αποφυγής της χρήσης αρχαϊζόντων τύπων σε -ις/-ιδος, όπως η πρύτανις, της πρυτάνιδος, οι οποίοι δεν ανήκουν στην κλίση της κοινής νεοελληνικής.
Σημειώστε, πάντως, ότι η κατάσταση αλλάζει σχετικά γρήγορα. Ο τύπος βουλεύτρια το 2010 ήταν σχεδόν ανύπαρκτος και μέσα σε 15 χρόνια τείνει να εδραιωθεί και έχει λεξικογραφηθεί.
Πώς ορίζεται ο γλωσσικός σεξισμός και με ποιους τρόπους εκδηλώνεται σε γλωσσικό επίπεδο;
Με τον όρο «γλωσσικός σεξισμός» μπορούν να χαρακτηριστούν ποικίλες συμπεριφορές, όπως η υποτίμηση, η αποσιώπηση, η αρνητική προβολή και η αποφυγή (ή και αποτροπή) της ορατότητας των γυναικών τόσο στη δημόσια όσο και στην ιδιωτική σφαίρα, τόσο από πλευράς θεσμών όσο και ιδιωτών, μέσα από πρακτικές διαιώνισης και/ή επιβολής συγκεκριμένων γλωσσικών τύπων και προτύπων που εξυπηρετούν αυτούς τους σκοπούς.
Η επιδίωξη της θηλυκοποίησης στοχεύει στην ορατότητα των γυναικών, στην καταπολέμηση των στερεοτύπων (κατά το δυνατόν γιατί δεν αρκεί μόνο η θηλυκοποίηση των ουσιαστικών), στην αναγνώριση της θέσης των γυναικών ως ισότιμων μελών στην κοινωνία, δεδομένου ότι έχουν (ή διεκδικούν να έχουν), όπως οι άντρες, ρόλους που δηλώνουν επάγγελμα, αξίωμα ή θεσμοθετημένο κοινωνικό ρόλο.
Η επίδραση της γλώσσας στην ορατότητα των γυναικών και στον σεξισμό γενικότερα είναι μεγάλο θέμα. Ενδεικτικά θα αναφέρουμε ότι η Ομότιμη Καθηγήτρια Γλωσσολογίας Θεοδοσία Παυλίδου παρουσίασε τις όψεις του γλωσσικού σεξισμού και ορισμένες αρχές για την αντιμετώπισή του σε παρέμβασή της στην Ανοικτή συζήτηση με θέμα «Έμφυλη και συμπεριληπτική γλώσσα και Ορολογία» που διοργανώσαμε ως ΕΛΕΤΟ στο πλαίσιο του 14ου Συνεδρίου, το 2023.
Ότι η δομή της ελληνικής γλώσσας βασίζεται στην κυριαρχία του αρσενικού γένους και την επιβολή του στο θηλυκό, καταδεικνύει ότι στη γλώσσα εγγράφονται με τρόπο εμφατικό οι στερεοτυπικές αντιλήψεις της κοινωνίας για το φύλο;
Ανάλογα ζητήματα δεν τίθενται μόνο στη νεοελληνική, αλλά και σε άλλες γλώσσες, ιδίως όσες, όπως η νέα ελληνική, διαθέτουν μορφολογικά ορατό αρσενικό και θηλυκό γραμματικό γένος (π.χ. βαλτοσλαβικές γλώσσες όπως η λιθουανική ή η ρωσική, ρομανικές γλώσσες όπως η γαλλική ή η ιταλική).
Επιπλέον, η σοβαρότητα του ζητήματος εντείνεται την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, η οποία αποτελεί κρίσιμο εργαλείο επεξεργασίας και παραγωγής φυσικής γλώσσας (NLP) καθώς στη νεοελληνική, όπου τα γλωσσικά δεδομένα εκπαίδευσης τέτοιων συστημάτων είναι περιορισμένα ή βασίζονται σε αγγλικά μοντέλα, παρατηρείται συστηματική παραγωγή μη συμπεριληπτικών κειμένων, με κυριαρχία του αρσενικού γένους στα ΕΘΟ.
Αυτό υπογραμμίζει την ανάγκη για ενίσχυση της απαίτησης για θηλυκοποίηση των επαγγελματικών ουσιαστικών και τεκμηρίωση έμφυλων τύπων, όπου κάτι τέτοιο είναι δυνατό και επιθυμητό, ώστε να διασφαλιστούν η σαφήνεια, η ισότητα και η συμπερίληψη στη γλώσσα.
