Η πρόσφατη ιστορία της περιβαλλοντικής διπλωματίας σημαδεύτηκε ανεξίτηλα από τη ρητορική του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος από το βήμα του ΟΗΕ χαρακτήρισε την κλιματική αλλαγή ως «τη μεγαλύτερη απάτη στον κόσμο», δίνοντας το σύνθημα «Drill, Baby, Drill». Η απόσυρση των ΗΠΑ από τη Σύμβαση-Πλαίσιο του ΟΗΕ (CNUCC) του 1992 και η εκ νέου εγκατάλειψη της Συμφωνίας του Παρισιού, σε συνδυασμό με την περικοπή ερευνητικών κονδυλίων και την «εξαφάνιση» κλιματικών δεδομένων, δημιούργησαν ένα διεθνές περιβάλλον αμφισβήτησης των επιστημονικών κεκτημένων.
Υπό το βάρος αυτής της πολιτικής συγκυρίας, το Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή φιλοξένησε σήμερα στο Αμφιθέατρο «Άγγελος Γουλανδρή» μια κρίσιμη συζήτηση, θέτοντας στο επίκεντρο τη θωράκιση του φυσικού περιβάλλοντος.
Θεσμικές τομές και γεωπολιτική της ενέργειας
Την αυλαία άνοιξε ο Υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, επισημαίνοντας ότι η ενέργεια έχει αποκτήσει πλέον γεωπολιτική διάσταση, αυξάνοντας τον κίνδυνο αποπροσανατολισμού για κάθε χώρα. Υπογράμμισε ότι η Ελλάδα διαθέτει ως διαχρονική πυξίδα τον φυσικό και πολιτιστικό της πλούτο, με το Μουσείο Γουλανδρή να αποτελεί συστατικό στοιχείο αυτής της ταυτότητας.
Ο Υπουργός αναφέρθηκε στις θεσμικές τομές του Υπουργείου, όπως η ίδρυση του ΟΦΥΠΕΚΑ το 2020 που αντικατέστησε 40 κατακερματισμένους οργανισμούς, η στελέχωση της δασικής υπηρεσίας μετά από 20 χρόνια και η θεσμοθέτηση των δασικών χαρτών. Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στον νέο Κώδικα Χωροταξίας και Πολεοδομίας, όπου υπό την προεδρία του κ. Μενουδάκου, 170 νομοθετήματα ηλικίας άνω του αιώνα αντικαθίστανται για να εμπεδωθεί η ασφάλεια δικαίου στη δόμηση και τις χρήσεις γης, ενώ χαρακτήρισε την απολιγνιτοποίηση ως μια εμβληματική επιτυχία της χώρας.
Σακελλαροπούλου: «Η μέριμνα για το περιβάλλον τείνει να φαίνεται αχνά, παρά την κρισιμότητά της»
Συντονίζοντας τη συζήτηση, η τ. Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κατερίνα Σακελλαροπούλου, παρατήρησε πως την ώρα που η διεθνής προσοχή είναι δικαίως στραμμένη στα ανοιχτά μέτωπα της Ουκρανίας, της Γάζας, της Βενεζουέλας και της Γροιλανδίας, η μέριμνα για το περιβάλλον τείνει να φαίνεται αχνά, παρά την κρισιμότητά της. Η κ. Σακελλαροπούλου υπογράμμισε ότι ο Νότος είναι εκείνος που παραμένει περισσότερο ευάλωτος στα κλιματικά σοκ, με την άνοδο της στάθμης της θάλασσας να αποτελεί πλέον υπαρξιακή απειλή ακόμη και για ολόκληρες χώρες.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στις οικονομικές συνέπειες αυτής της κρίσης, οι οποίες είναι βαθιά άνισες και πλήττουν τα αδύναμα κοινωνικά στρώματα με πολύ μεγαλύτερη σφοδρότητα. Παράλληλα, ανέδειξε τον καθοριστικό ρόλο της δικαιοσύνης, σημειώνοντας ότι τα δικαστήρια είναι αυτά που πλέον χαράσσουν τη δράση για το μέλλον της κλιματικής δικαιοσύνης, όπως επιβεβαιώνεται από τις ιστορικές αποφάσεις του Στρασβούργου αλλά και του δικαστηρίου της Χάγης.
Η κ. Σακελλαροπούλου δεν περιορίστηκε όμως μόνο στη διεθνή διάσταση, αλλά εστίασε και στις τοπικές ανθρωπογενείς παρεμβάσεις που οδηγούν στην υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Έθεσε ως κυρίαρχο ζήτημα τη δόμηση που προχωρά δίχως σεβασμό στο τοπίο, τη φυσιογνωμία και την κλίμακα των περιοχών, αγνοώντας προκλητικά τη φέρουσα ικανότητα του εκάστοτε τόπου. Ως πλέον χαρακτηριστικό και επώδυνο παράδειγμα αυτής της πρακτικής ανέφερε την κατάσταση στις Κυκλάδες, κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου για την αλλοίωση της ταυτότητας του ελληνικού αρχιπελάγους.
Η οικονομία της κλιματικής κρίσης
Στην επιστημονική διάσταση του ζητήματος, ο Καθηγητής Κωνσταντίνος Καρτάλης δήλωσε ότι δεν μπορεί να υπάρξει καμία ανθρώπινη ευημερία χωρίς την ευημερία της φύσης. Με τα δεδομένα των τελευταίων ετών να είναι αμείλικτα, ο κ. Καρτάλης υπογράμμισε ότι η μελέτη της κλιματικής αλλαγής δεν γίνεται πλέον μεμονωμένα, αλλά σε άμεση συνάρτηση με κινδύνους όπως οι πυρκαγιές και οι πλημμύρες. Εξήγησε ότι πλέον εξετάζουμε πώς οι κλιματικοί αυτοί κίνδυνοι συνδέονται μεταξύ τους, καθώς τα φαινόμενα αυτά δεν εκδηλώνονται πια διαδοχικά αλλά συνυπάρχουν, γεγονός που επιβεβαιώνεται από τη δραματική αύξηση των αριθμών το τελευταίο διάστημα.
Στην ανάλυσή του, ο Καθηγητής Γιώργος Δελλής ανέδειξε τη διαχρονική και άρρηκτη σχέση της φύσης με την οικονομία, σημειώνοντας ότι το σύγχρονο δίκαιο του περιβάλλοντος γεννήθηκε ουσιαστικά το 1972 με τη Διάσκεψη της Στοκχόλμης. Σήμερα, η βιωσιμότητα αποτελεί τη «συγκολλητική ουσία» που συνδέει αυτούς τους δύο κόσμους, οδηγώντας αναπόφευκτα στο συμπέρασμα ότι χρειαζόμαστε πλέον μια οικοκεντρική προσέγγιση για να επιβιώσουμε. Οι αριθμοί που παρέθεσε είναι αμείλικτοι: κάθε ένας βαθμός Κελσίου που αυξάνεται η θερμοκρασία αντιστοιχεί σε μια απώλεια της τάξης του -12% του παγκόσμιου ΑΕΠ, γεγονός που καθιστά την περιβαλλοντική προστασία καθαρά οικονομικό διακύβευμα.
Παρά το γεγονός ότι η Ελλάδα έχει υιοθετήσει κλιματικό νόμο και διαθέτει εθνική στρατηγική από το 2016, ο κ. Δελλής επεσήμανε ότι πίσω από την αισιοδοξία των κειμένων υπάρχει ένα μεγάλο κενό: η απουσία ενός ολοκληρωμένου σχεδίου για την κλιματική ανθεκτικότητα, ιδίως στους κρίσιμους τομείς της γεωργίας και του τουρισμού. Με μια καυστική παρατήρηση για την παθογένεια της κρατικής διοίκησης, τόνισε ότι το ελληνικό κράτος συχνά προτιμά να πληρώνει αποζημιώσεις παρά να συμμορφώνεται με τους κανόνες, ενώ υπογράμμισε ότι στο DNA μας επιβιώνουν ακόμη πελατειακά χαρακτηριστικά. Κατέληξε δε με την προειδοποίηση ότι όσο οξύνονται οι κοινωνικές ανισότητες, η επίλυση του κοινωνικού προβλήματος που γεννά η κλιματική κρίση θα παραμένει αδύνατη.
Διεθνές δίκαιο και ατομική ευθύνη
Η Καθηγήτρια Εμμανουέλα Δούση περιέγραψε τη μετάβαση από μια ανθρωποκεντρική προσέγγιση στη διεθνοποίηση των προβλημάτων, υπογραμμίζοντας τον κατακερματισμό των διεθνών ρυθμίσεων που λειτουργούν ως «κλειστά συστήματα», αποδυναμώνοντας την αποτελεσματικότητα των μέτρων. Με το 2025 να καταγράφεται ως το θερμότερο καλοκαίρι στην ιστορία, σημείωσε ότι η γεύση της παγκόσμιας συνεργασίας παραμένει πικρή, καθώς οι εκπομπές αυξάνονται και οι καθυστερήσεις στην εφαρμογή των στόχων συνεχίζονται. Υποστήριξε μάλιστα ότι αν η Συμφωνία του Παρισιού έπρεπε να υιοθετηθεί στο σημερινό γεωπολιτικό πλαίσιο, αυτό δεν θα ήταν εφικτό, καθώς τα κράτη αντιλαμβάνονται με διαφορετικό τρόπο την πρόοδο λόγω αντικρουόμενων συμφερόντων.
Κλείνοντας τον κύκλο των ομιλιών, ο Κωνσταντίνος Μενουδάκος υπογράμμισε ότι οι προτάσεις των θετικών επιστημών απαιτούν νομικούς κανόνες υποχρεωτικού χαρακτήρα για να εφαρμοστούν. Ανέφερε ότι το δικαίωμα στην προστασία του περιβάλλοντος έχει πλέον ενσωματώσει το δικαίωμα στη ζωή, ενώ σημείωσε ότι η Ευρώπη παραμένει πρωτοπόρος στην κλιματική ουδετερότητα. Τόνισε ότι το άρθρο 24 του Συντάγματος είναι επαρκές, καθώς το Σύνταγμα είναι ένα κείμενο συμπαγές και λιτό που δεν προσφέρεται για «ωραίες ιδέες» αλλά για ουσιαστική δράση. Επεσήμανε, τέλος, την εκθετική αύξηση των δικαστικών διαφορών παγκοσμίως, οι οποίες ενθαρρύνονται από τις θετικές εκβάσεις και την εμπέδωση των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής.
Η έκθεση «Κλιματική Αλλαγή και Εμείς»
Η συζήτηση αυτή λειτούργησε ως το ιδανικό συμπλήρωμα της Έκθεσης «Κλιματική Αλλαγή και Εμείς» που φιλοξενείται στο Ίδρυμα. Μέσα από 17 εκθεσιακούς σταθμούς, οι θεματικές της ενέργειας, των μεταφορών, της παραγωγής τροφίμων, της χρήσης νερού και της ανακύκλωσης μετατρέπουν την επιστημονική έρευνα σε βιωματική εμπειρία. Η έκθεση φέρνει στο προσκήνιο την προσωπική ευθύνη και την παγκοσμιότητα του προβλήματος, αναδεικνύοντας ότι η προστασία της φύσης δεν είναι μόνο ζήτημα διεθνών συμβάσεων, αλλά μια καθημερινή επιλογή επιβίωσης. Πρόκειται για μια απόφαση που εξαρτάται και από εμάς, μια στάση ζωής ώστε να πάψουμε να λειτουργούμε ως «λαθρεπιβάτες» και «περιβαλλοντικοί τζαμπατζήδες», όπως χαρακτηριστικά έθεσε το ζήτημα στην τοποθέτησή του ο κ. Δελλής.
