Όπως στην περίπτωση του παιδιού που αποδέχεται ασυνείδητα ότι η αξία του εξαρτάται από αυτήν του γονέα και για τον λόγο αυτόν αναπτύσσει συμπεριφορικά χαρακτηριστικά παθητικότητας, αναβλητικότητας ή συμμόρφωσης, κατά τον ίδιο τρόπο σήμερα, το υπερφορτισμένο συμβολικό ιδεώδες της αρχαιότητας, μας επισκιάζει, αφ’ ης στιγμής ερμηνεύεται ιδεολογικά ως μια άμυνα στην έλλειψη ή χρησιμοποιείται εργαλειακά, δίχως να ανασυντίθεται στον χρόνο.
Κάθε μας κομπασμός που δεν συνοδεύεται από την ανάλογη πράξη, μοιάζει με την αγωνία ενός ξεπεσμένου κοινωνικά συγγενή να επαινέσει δημόσια κάποιον μακρινό, επιτυχημένο του πρόγονο προκειμένου να αποσπάσει τον σεβασμό από τον περίγυρό του. Αυτός ο ψυχισμός είναι που παράγει ψυχολογικά την άμυνα του «ξέρεις ποιος είμαι εγώ ρε;» ή του «όταν εμείς φτιάχναμε ακροπόλεις οι άλλοι ήταν πάνω στα χαρούπια». Πουλάμε διεθνώς το «ancient Greece», χωρίς όμως να κάνουμε κάτι για να ανασυνθέσουμε στον παρόντα χρόνο τις πολιτισμικές και ανθρωπολογικές αξίες που αυτό εμπεριέχει.
Ο «ογκόλιθος» του παρελθόντος
Έτσι, όπως κάθε παιδική επιθυμία/προσδοκία συνθλίβεται στις προσδοκίες που επιβάλλονται από έναν υπερσυμβολοποιημένο γονέα, έτσι και στον τόπο μας, ωσάν Σισύφειο μαρτύριο, ανεβοκατεβαίνουμε την κορυφή του βουνού κουβαλώντας περήφανα στους ώμους μας έναν ογκόλιθο του παρελθόντος, με τον οποίον όμως δεν γνωρίζουμε τι να κάνουμε.
Εκτός από την παθητική στάση που προκαλεί η εξάρτηση του παιδιού απέναντι στο σύμβολο (γονέας), υπάρχει και η εκδοχή της επιθετικής αποδοχής του συμβόλου. Σε αυτή την περίπτωση, το παιδί δεν υποτάσσεται στο σύμβολο, το καταπίνει, βιώνει τον εαυτόν του ως παντοδύναμο, αναπτύσσει τάσεις κυνισμού και επίδειξης γνώσεως έχοντας έτοιμες απαντήσεις για όλα. Έτσι, με ένα «φταίνε για όλα οι κακοί άλλοι», ξεμπερδεύουμε με το πρόβλημα, αλλά όχι και με τον κακό μας εαυτό.
Το βλέπουμε και με αφορμή τη δημόσια συζήτηση που έχει ανοίξει για την ταινία του Σμαραγδή για τον Ιωάννη Καποδίστρια. Φταίνε οι Άγγλοι, φταίνε οι Γάλλοι, φταίνε οι Ρώσοι; Ποιος φταίει; «Φταίει το ζαβό το ριζικό μας! Φταίει ο Θεός που μας μισεί! Φταίει το κεφάλι το κακό μας! Φταίει πρώτ’ απ’ όλα το κρασί!», που θα έλεγε και ο Βάρναλης.
Αμφότερες οι συμπεριφορές ερείδονται στην ετεροκαθοριζόμενη επιθυμία του παιδιού και συνεπώς την ανεπαρκή ανάπτυξη της αυτονομίας του, με συνέπεια να προκαλείται χρόνιο αίσθημα μειονεξίας, άγχους επίδοσης, φόβο στην έκθεση ή αποφυγή της σύγκρισης.
Τοιουτοτρόπως, και ο σύγχρονος ελληνισμός αδυνατεί να συγκροτήσει ένα διακριτό εγώ σε σχέση με τον «γονέα» (αρχαία Ελλάδα) και για αυτό απολέει την αυτονομία της επιθυμίας, παραμένει προσδεδεμένος σε φαντασιακές ταυτίσεις και μαραζώνει στην απραξία. Η καθήλωση αυτή αναστέλλει την ψυχική κίνηση του υποκειμένου προς τα μπρος και ο χρόνος παγώνει εμποδίζοντας την παραγωγή νέων συμβόλων και την ανασύνθεση τους στον παρόντα χρόνο. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις το παρόν βιώνεται ως ένας αιώνιος ακίνητος χρόνος.
Καθηλωμένοι στα σύμβολα
Στη χώρα μας η αποτυχία στη δημιουργία σύγχρονου πολιτισμού, συνδέεται με την αποτυχία προβολής του χρόνου του παρελθόντος στον χρόνο του μέλλοντος. Το κύριο αίτιο στους πολιτισμούς που εμφανίζουν στασιμότητα, είναι η καθήλωση της συμβολικής τους λειτουργίας· η ανικανότητα δηλαδή να ανασυνθέτουν την παράδοση σε νέο σώμα.
Έτσι και στη δική μας περίπτωση, κατανοούμε την παράδοση ως ένα νεκρό λείψανο που παραδίδεται από γενιά σε γενιά εν είδει μνημοσύνου. Μάλιστα, όσο πιο πιστοί είμαστε στην παράδοση, τόσο περισσότερο αισθανόμαστε έντιμοι απέναντι στην ιστορία.
Έτσι, ο χρόνος καταρρέει προς τα πίσω υποχρεώνοντάς μας να τρέχουμε πίσω από τα προβλήματα, όταν αυτά εμφανιστούν. Για τον λόγο αυτόν, φτιάχνουμε φράχτες στον Έβρο, αφού όμως πρώτα εισέλθουν στη χώρα παράνομοι μετανάστες, αγοράζουμε Rafale εφόσον απειληθούμε από την Τουρκία, ασχολούμαστε με την αναβάθμιση του σιδηροδρομικού μας δικτύου, αφού προηγηθούν τραγικά δυστυχήματα και παραλείψεις. Συνεπώς, μιλάμε για μια εγγενή αδυναμία στην πρόληψη και την προορατικότητα, αφ’ ης στιγμής ζούμε νοσταλγικά το παρελθόν και θαυματολογικά το μέλλον, γεγονός που παράγει καθιζήσεις που εκφράζονται με κατάθλιψη, άγχος και στρες.
Δίχως μια εκ θεμελίων καινούργια παιδεία, ικανή να ανασυνθέσει το ανθρωπολογικό υπόστρωμα της αρχαιότητας στη σύγχρονη εποχή, η πολιτισμική μας κληρονομιά θα παραμένει μια ιστορική πληροφορία, δίχως να εσωτερικεύεται ως μνήμη που μπορεί να μετασχηματιστεί σε νέο σώμα κάνοντας την αρχαιότητα να λειτουργεί ως εσωτερικός κριτής και να πέφτει σαν σκιά πάνω στο εγώ του υποκειμένου (παιδί) με αποτέλεσμα το τελευταίο να αδυνατεί να διαφοροποιηθεί συμβολικά από τον γονέα.
*O κ. Πέτρος Δ. Καψάσκης είναι Διδάκτορας Πολιτιστικής Διπλωματίας και Πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Πολιτιστικής Διπλωματίας.
