Με τη Φωτεινή Τσαλίκογλου επρόκειτο να συναντηθούμε πριν από περίπου έναν χρόνο. Για τότε είχε προγραμματιστεί η πρεμιέρα της παράστασης «Δε μ’ αγαπάς – Μ’ αγαπάς» με την υπογραφή του Πέτρου Ζούλια.
Βασισμένη στην έκδοση με τα 117 γράμματα της (Μαργα)Ρίτας Λυμπεράκη προς την κόρη της Μαργαρίτα Καραπάνου, που καλύπτει μια περίοδο αλληλογραφίας από το 1962 ως το 1974, και με τη Ρένη Πιττακή και την Πέγκυ Τρικαλιώτη να μοιράζονται τους δύο ρόλους, το σχέδιο έμεινε μετέωρο, επειδή η ζωή αποφάσισε αλλιώς… Ετσι, αφού η Πέγκυ Τρικαλιώτη γέννησε την κόρη της, όλα ξαναπήραν τον δρόμο τους. Από την προσεχή Πέμπτη στο θέατρο Ροές θα μαδήσουμε ανάποδα τη μαργαρίτα…
Συγγραφέας και καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, η Φωτεινή Τσαλίκογλου συνδέθηκε με μια βαθιά φιλία με τη Μαργαρίτα Καραπάνου, από τις αρχές της δεκαετίας του ’80. Αυτή η σχέση στάθηκε και η αφορμή να της εμπιστευθεί τα γράμματα της μητέρας της, Ρίτας Λυμπεράκη –τα δικά της δεν βρέθηκαν ποτέ. Αποτέλεσμα, μια ξεχωριστή έκδοση του Θανάση Καστανιώτη που συνοδεύεται από σπάνιο και αδημοσίευτο φωτογραφικό υλικό.
Στη συνάντησή μας, που έγινε τελικά ένα βροχερό σαββατιάτικο πρωινό και συνέπεσε –τι σύμπτωση! –με την επέτειο του θανάτου της Μαργαρίτας Καραπάνου (Δεκέμβριος 2008), το προσωπικό και το συγκινησιακό αναμείχθηκαν με αστεία περιστατικά μιας καθημερινότητας που συνέδεσε τις δύο γυναίκες. Η κουβέντα κράτησε πολύ και ξέφυγε από τις συνήθεις συνθήκες μιας συνέντευξης. Ισως γι’ αυτό η Φωτεινή Τσαλίκογλου επιστρέφοντας στο σπίτι της κατέγραψε σκέψεις και συναισθήματα στο χαρτί και μου τα έστειλε.
«Ποιον αφορούν ιδιωτικά γράμματα μιας μητέρας προς την κόρη της;» έγραφε. «Το ατομικό ρίχνει γέφυρες επικοινωνίας με το καθολικό και εξηγεί γιατί κάποια ιδιωτικά γράμματα μπορούν να αφορούν τον άγνωστο αναγνώστη. Υπάρχει μια “φαντασιωσική” κοινή ζωή που μπορεί να μοιράζονται μεταξύ τους άνθρωποι που δεν θα συναντηθούν ποτέ. Ο Ελιοτ λέει “meeting is for strangers, meeting is for those who do not know each other”. Τα γράμματα είναι ντοκουμέντο μιας εποχής που ονειρεύτηκε πως μια άλλη ζωή είναι εφικτή, ντοκουμέντο μιας σχέσης θυελλώδους, ανάμεσα σε μια μάνα και σε μια κόρη που έζησαν με πάθος, έγραψαν με πάθος, πλήγωσαν και πληγώθηκαν με πάθος. Με την αιχμηρή διαταρακτική αληθινότητα ενός πάθους που αθωώνει το έγκλημα και μεταμορφώνει την έλλειψη σε δημιουργία».
Μετά τον θάνατο της μητέρας της θέλησε να δημοσιοποιήσει τα γράμματα: «Θέλω να δει ο κόσμος πόσο με αγαπούσε η μαμά» είπε τότε η Καραπάνου στην Τσαλίκογλου. Το θυμάται καλά, όπως θυμάται και «τη συγκινημένη ταραχή της Μαργαρίτας όταν, πριν από τέσσερα χρόνια και λίγο προτού “φύγει”, κράτησε στα χέρια της το βιβλίο. Για ώρα πολλή το κρατούσε, σαν ένα μωρό, σαν μια μαμά, σαν τι… δεν ξέρω να πω… (όπως κρατάς στα χέρια σου το μωρό σου, ή όπως η μαμά σε κρατάει μέσα στη μητρική της αγκαλιά)».
Οι δύο αδελφές
«Στο τελευταίο γράμμα που έγραψε στο “Δε μ’ αγαπάς – Μ’ αγαπάς”, η Μαργαρίτα με αποκαλεί “αδελφή της”» αναφέρει η Φωτεινή Τσαλίκογλου. «Είναι η αδελφή που ποτέ δεν είχα, ήμουν η αδελφή που ποτέ δεν είχε. Η μία για την άλλη ήμασταν και ένα σωρό άλλα πράγματα που δεν είχαμε και φαντασιώναμε ότι μέσα από τη σχέση μας θα τα έχουμε. Και ίσως αυτό ακριβώς να σημαίνει αυτό το εφηβικό “η κολλητή μου”».
Ως κολλητές γρήγορα άφησαν στο πλάι όσα τις χώριζαν για να κρατήσουν όσα τις ένωναν: «Αν μέναμε στα εξωτερικά περιβλήματα, σε αυτό που οι άλλοι έβλεπαν σε εμάς, η Μαργαρίτα, μια “μανιοκαταθλιπτική συγγραφέας”, και εγώ, μια “ψυχολόγος-συγγραφέας”, δεν θα είχαμε ποτέ συναντηθεί. Ολη αυτή η ευλυγισία που είχαμε, η ανάγκη να ξεχάσουμε ιδιότητες και προσδιορισμούς, να αφήσουμε πίσω τα στερεότυπα διαχωριστικά τείχη, αυτό μάς ένωσε. Αλίμονο αν είχαμε μείνει στις ετικέτες μας. Θα είχαμε χάσει τη σχέση μας. Δεν θα είχαμε καταφέρει να κάνουμε τίποτε μαζί».
Και προσθέτει: «Συγκρατώ από τη Μαργαρίτα και προσυπογράφω το διαταρακτικό της ερώτημα: “Φωτεινή, τι είναι η φυσιολογικότητα; Ποιος και με τι κριτήρια την ορίζει; Μήπως όταν μπαίνεις στην κανονικότητα χάνεις κάτι από την αγριάδα, τη ζωντάνια, τον πεσιμισμό σου;”. Ερώτημα-παρακαταθήκη της Μαργαρίτας. Της Μαργαρίτας όχι ως διεγνωσμένης μανιοκαταθλιπτικής, αλλά ως ταλαντούχας συγγραφέως».
Η παράσταση…
Το βιβλίο με τα γράμματα έπεσε τυχαία στα χέρια του σκηνοθέτη Πέτρου Ζούλια, ο οποίος «συγκλονίστηκε» και θέλησε να τα μεταφέρει στη σκηνή, σε μια θεατρική μεταγραφή. «Βέβαια, το τυχαίο είναι μια αφελής έννοια. Δεν υπάρχει αθωότητα στο τυχαίο» επισημαίνει η συγγραφέας-καθηγήτρια. Η συνάντησή τους αυτή πραγματοποιήθηκε με τη (μουσική) γέφυρα της κοινής τους φίλης Ελεάνας Βραχάλη, ποιήτριας και στιχουργού, που έχει αναλάβει και τη μουσική επιμέλεια της παράστασης.
«Ο Ζούλιας εδώ και δύο χρόνια νιώθω ότι ζει στοιχειωμένος από το έργο αυτό και από τη σχέση των δύο γυναικών. Θέλησε να τους δώσει μια δεύτερη ευκαιρία ζωής. Δεν ταιριάζει ο θάνατος στη Μαργαρίτα. Δεν ταιριάζει ο θάνατος στη Ρίτα Μαργαρίτα. Ισως δεν ταιριάζει ο θάνατος ούτε και στην εποχή που έζησαν, έγραψαν και ονειρεύτηκαν όλα να είναι αλλιώς» σκέφτεται δυνατά.
…και εγώ
«Προσωπικά νιώθω απέραντη αμηχανία και φόβο και έλξη και αδημονία να δω το έργο. Δεν είναι τυχαίο ότι διστάζω να πάω στις πρόβες. Σαν τα αποκαλυπτήρια ενός αγάλματος. Αν στο άγαλμα αυτό έχεις αφήσει κομμάτια του εαυτού σου, έχεις μια εύλογη ταραχή. Ισως απ’ όλα μου τα κείμενα η εισαγωγή που έγραψα στο “Δε μ’ αγαπάς – Μ’ αγαπάς” με παίδεψε πιο πολύ. Επρεπε να περιφρουρήσω μια μοναδική σχέση δύο μοναδικών γυναικών μέσα από ένα σπαραχτικά αληθινό υλικό που συγκροτούν τα γράμματα. Η αλήθεια είναι μια εύθραυστα εκρηκτική ύλη. Αν την ακουμπήσεις με γυμνά χέρια (γυμνή ψυχή), καίγεσαι».
Ανοίγει η αυλαία…
πότε & πού:
«Δε μ’ αγαπάς – Μ’ αγαπάς». Επιμέλεια Φωτεινή Τσαλίκογλου, διασκευή -σκηνοθεσία Πέτρος Ζούλιας. Με τη Ρένη Πιττακή και την Πέγκυ Τρικαλιώτη. Θέατρο Ροές (Δανιήλ 3-5, Κεραμεικός, τηλ. 210 3470.707). Πρεμιέρα την Πέμπτη 20/12, στις 21.00. Παραστάσεις από Τετάρτη ως Κυριακή.
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
