Το 1926 κυκλοφόρησε σε ένα βιβλιαράκι 64 σελίδων μικρού σχήματος το διήγημα του Ντοστογέφσκι Το όνειρο ενός γελοίου. Ηταν το πρώτο βιβλίο ενός νεοσύστατου εκδοτικού οίκου με την επωνυμία «Ανατολή». Ο εκδότης του, ο 22χρονος Κώστας Γκοβόστης, ένα παιδί «φανατικό για γράμματα», ούτε που φανταζόταν τότε τη συνέχεια. Μολονότι άριστος μαθητής, απέτυχε να περάσει στις εισαγωγικές εξετάσεις για το γυμνάσιο εξαιτίας των προβλημάτων όρασης που αντιμετώπιζε. Και όπως συνηθιζόταν εκείνη την εποχή, ο πατέρας του τού βρήκε δουλειά σε ένα υφασματεμπορικό κατάστημα. Αλλά ο μικρός Κώστας είχε το πάθος του διαβάσματος. Εκλεβε χρόνο στο σπίτι και στο υπόγειο του καταστήματος και διάβαζε.
Από εμποροϋπάλληλος εκδότης
Η Αθήνα τότε ήταν μια πόλη μόλις 150.000 κατοίκων και τα χρόνια δύσκολα – αλλά ηρωικά. Ο Κώστας Γκοβόστης αποφασίζει, εκτός από παθιασμένος αναγνώστης που ήταν, να γίνει και εκδότης. Από ένα δωμάτιο του πατρικού του σπιτιού όπου είχε την έδρα του, ο οίκος μεταφέρεται σύντομα στην οδό Σολωμού 12 και από εκεί, 10 χρόνια αργότερα, στο κέντρο της Αθήνας, Ακαδημίας 79, στην πλατεία Κάνιγγος. Εκεί στήνονται το βιβλιοπωλείο, το γραφείο και το βιβλιοδετείο του οίκου, όπου εργάζονται τώρα και δύο υπάλληλοι. Ο ένας από αυτούς ήταν ο Τηλέμαχος Βαρίκας, αδελφός του Βάσου Βαρίκα, συνεργάτη του Γκοβόστη που αργότερα θα άφηνε εποχή ως κριτικός βιβλίου στο «Βήμα» και στα «Νέα».
Από το μικρό βιβλιοπωλείο περνάει η μισή λογοτεχνική Αθήνα της εποχής. Ανάμεσά τους ο Καραγάτσης, ο Κοσμάς Πολίτης, ο Λαπαθιώτης, ο Σικελιανός, ο Εμπειρίκος, ο Εγγονόπουλος, ο Ρίτσος, ο Βάρναλης, ο Χουρμούζιος, ο Ελύτης, η Ελλη Αλεξίου. Ο οίκος εκδίδει και ένα από τα περιοδικά της Αριστεράς που έγραψαν ιστορία: τους «Πρωτοπόρους», με διευθυντή τον Αιμίλιο Χουρμούζιο.
Επιτελείο κορυφαίων επιμελητών
Τα χρόνια περνούν, νέοι τίτλοι προστίθενται συνεχώς (οι οποίοι σήμερα ίσως να ξεπερνούν τους 1.000) και ο εκδοτικός οίκος συνεχίζει την παραγωγή ακόμη και μέσα στην Κατοχή, παρά τη λογοκρισία, τη δυστυχία και την πείνα, τα οικονομικά και τα συναφή προβλήματα (ελλείψεις χαρτιού κ.ά.). Για να τα αντιμετωπίσει και να επιβιώσει, ο Κώστας Γκοβόστης μεταβάλλεται σε παλαιοβιβλιοπώλη, αγοράζοντας και πουλώντας παλιές βιβλιοθήκες. Από την Απελευθέρωση όμως και ως το 1958, χρονιά που πεθαίνει από καρδιακή προσβολή, ο οίκος γνωρίζει τις μεγάλες του δόξες. Ο Στέφαν Τσβάιχ, ο Ρομέν Ρολάν, ο Τολστόι, ο Ντοστογέφσκι, ο Ντίκενς, ο Μπαλζάκ, ο Γκόρκι, όλοι οι μεγάλοι ρεαλιστές συγγραφείς γίνονται γνωστοί στο ελληνικό κοινό – και σε εξαίρετες μεταφράσεις. Για πρώτη φορά μάλιστα σε εκδοτικό οίκο στην Ελλάδα υπάρχει ολόκληρη ομάδα που διαβάζει, ελέγχει και διορθώνει τις μεταφράσεις. Την αποτελούν ο Γιάννης Ρίτσος, ο Σέργιος Πρωτόπαππας, η Διονυσία Μπιτζιλέκη, ο Λεωνίδας Ζενάκος και ο Νότης Παναγιώτου. Στο πατάρι της οδού Σολωμού 12 κάθε απόγευμα η ομάδα διαβάζει, κρίνει, ελέγχει και διορθώνει τα μεταφρασμένα κείμενα λέξη προς λέξη.
Την περίοδο αυτή εκδίδονται τα μεγάλα έργα του Ντοστογέφσκι, με το όνομα του οποίου είναι ακόμη και σήμερα ταυτισμένος ο εκδοτικός οίκος, για έναν πολύ απλό λόγο: τα μεταφράζει από τα ρωσικά ο Αρης Αλεξάνδρου. Οι μεταφράσεις του εδώ και περισσότερο από μισόν αιώνα παραμένουν αναντικατάστατες.
Ο πρώτος εκδότης τού Ρίτσου και του Χατζή
Οι μεταφράσεις δεν αποτελούν τη μόνη συμβολή στη διάδοση σημαντικών συγγραφέων και έργων από όλον τον κόσμο. Στις εκδόσεις Γκοβόστη ο Ρίτσος εκδίδει επτά βιβλία του, ανάμεσα στα οποία και το πρώτο (Τρακτέρ, 1934). Επίσης, το πρώτο έργο του (Φωτιά) ο Δημήτρης Χατζής. Ο Γκοβόστης συνεργάζεται με τις εκδόσεις Μπίρη και εκδίδουν από κοινού τα Απαντα του Κωστή Παλαμά με επιμέλεια του Γιώργου Κατσίμπαλη. Ο Καραγάτσης, ο Μπεράτης και η Ελλη Αλεξίου εξέδωσαν και αυτοί βιβλία τους στον Γκοβόστη.
Οι εκδόσεις Γκοβόστη ήταν ο πρώτος οίκος που εξέδωσε συστηματικά έλληνες και ξένους αριστερούς συγγραφείς. Σήμερα, όπως και ο αρχαιότερος εκδοτικός οίκος στην Ελλάδα (η Εστία), παραμένει οικογενειακή επιχείρηση. Τον Κώστα Γκοβόστη διαδέχθηκε ο γιος του Γιάννης και μετά τον θάνατο του τελευταίου τη διεύθυνση αναλαμβάνουν ο αδελφός του Γιάννη, Φραγκίσκος και ο γιος του Κώστας. Το προφίλ του οίκου παραμένει λίγο-πολύ το ίδιο – με τις αναπόφευκτες προσαρμογές και με ιδιαίτερη έμφαση τα τελευταία χρόνια στα χρονικά και στα βιβλία Ιστορίας.
Οι εκδόσεις Γκοβόστη διοργανώνουν την Τετάρτη 9 Μαΐου στο αμφιθέατρο του Γαλλικού Ινστιτούτου (Σίνα 31) ημερίδα για τον Ντοστογέφσκι με τίτλο «Ο Ντοστογέφσκι από εποχή σε εποχή». Θα απευθύνει χαιρετισμό ο Μήτσος Αλεξανδρόπουλος και θα μιλήσουν: Η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Σόνια Ιλίνσκαγια, με θέμα «Ο Ντοστογέφσκι στην Ελλάδα. Η αρχή της γνωριμίας». Η Τατιάνα Τσιβιά Μιχαήλοβα, επιστημονική συνεργάτις στο Τμήμα Συγκριτικής Γλωσσολογίας του Ινστιτούτου Σλαβικών Σπουδών της Ακαδημίας Επιστημών της Ρωσίας, με θέμα «Πετρούπολη – η πόλη του Ντοστογέφσκι». Η Λουντμίλα Σαρασκίνα, ιστορικός λογοτεχνίας και επιστημονική συνεργάτις στο Ινστιτούτο Καλλιτεχνικής Παιδείας της Ακαδημίας Παιδείας της Ρωσίας, με θέμα «Η Αμερική ως μύθος και ουτοπία στο έργο του Ντοστογέφσκι». Ο Σεργκέι Μποχάροφ, επιστημονικός συνεργάτης στο Ινστιτούτο Παγκόσμιας Λογοτεχνίας της Ακαδημίας Επιστημών της Ρωσίας, μέλος της Ενωσης Συγγραφέων της Ρωσίας και του ρωσικού ΡΕΝ club, θα αναφερθεί στον «Ντοστογέφσκι-ιδιοφυή αναγνώστη», και ο Σεργκέι Μπέλοφ, ιδρυτής του Μουσείου Ντοστογέφσκι στην Αγία Πετρούπολη, επιστημονικός συνεργάτης στη Ρωσική Εθνική Βιβλιοθήκη, ιστορικός της λογοτεχνίας και βιογράφος, θα μιλήσει για τον «Ντοστογέφσκι και την Α. Π. Φιλοσόβα».
Στο δεύτερο μέρος της ημερίδας θα μιλήσουν ο τέως καθηγητής της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Χρίστος Αλεξίου, με θέμα «Γκοβόστης: Μια ιστορία 80 χρόνων αγάπης και μόχθου για το βιβλίο», ο συγγραφέας και σκηνοθέτης Γιώργος Μιχαηλίδης, με θέμα «Δυο έφηβοι στην οδό Πεσμαζόγλου», και η Μαρία Ρώτα, για το περιοδικό «Θέματα λογοτεχνίας» που εκδίδει ο Γκοβόστης εδώ και 10 χρόνια.
