Το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο αποτελεί για τη χώρα μας ίδρυμα -θεσμό. «Γεννήθηκε» λίγα χρόνια μετά την ίδρυση του νεότερου ελληνικού κράτους. Το «Βασιλικό Σχολείο των τεχνιτών», ένα κυριακάτικο σχολείο που κατάρτιζε μαστόρους, οικοδόμους και αρχιμαστόρους και έμελλε να εξελιχθεί τα επόμενα χρόνια στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο της χώρας, ιδρύθηκε με βασιλικό διάταγμα το 1836. Σήμερα αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα και σημαντικότερα ιδρύματα της χώρας και σχεδόν «αυτοχρηματοδοτείται». Από το 1996 οι οικονομικές εισροές στο ΕΜΠ από ανάληψη ερευνητικών προγραμμάτων ήταν της τάξεως των 22 εκατ. ευρώ, ποσό που αντιστοιχούσε στο 50% του συνολικού προϋπολογισμού του. Πέρυσι οι οικονομικές εισροές στο ΕΜΠ ήταν της τάξεως των 66 εκατ. ευρώ και τα κονδύλια αυτά χρησιμοποιήθηκαν για τον εκσυγχρονισμό της εκπαίδευσης και της έρευνας. Σε επίπεδο ερευνητικών προγραμμάτων μάλιστα το ίδρυμα αποτελεί ένα από τα τρία πρώτα πανεπιστημιακά ιδρύματα της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
Το ΕΜΠ γίνεται φέτος 170 ετών και οι εκπρόσωποί του υποδέχονται τα «γενέθλιά» του με ένα παράπονο. Οπως λέει ο πρύτανης του Ιδρύματος κ. Κ. Μουτζούρης, οι πενταετείς σπουδές στο Πολυτεχνείο τυπικά είναι ισοδύναμες με το επίπεδο «Μaster» του ευρωπαϊκού συστήματος σπουδών, αλλά η ισοτιμία αυτή δεν έχει κατοχυρωθεί ακόμη νομοθετικά από την Πολιτεία.
Η ιστορία του Ιδρύματος, που διαθέτει τεράστιο ερευνητικό έργο, μια πλούσια βιβλιοθήκη και μια αξιοζήλευτη συλλογή έργων μεγάλων ζωγράφων από τον 19ο αιώνα ως σήμερα, είναι ενδεικτική. Μετά την ίδρυση του, το «Πολυτεχνείο», όπως έγινε σύντομα γνωστό, αποτέλεσε μια εκπαιδευτική τομή, λειτούργησε με μεγάλη επιτυχία ως το 1843 υπό την αρχική του μορφή και με το Σύνταγμα της ίδιας χρονιάς απέκτησε- λόγω της τεράστιας ζήτησης που εκδηλώθηκε- καθημερινά τμήματα που πλέον χωρίστηκαν σε δύο πόλους: βιομηχανικών τεχνών και καλών τεχνών. Την ίδια χρονιά δέχτηκε την πρώτη του μεταρρύθμιση και διαιρέθηκε σε τρία τμήματα: σχολείο των Κυριακών και των εορτών, σχολείο καθημερινό και σχολείο ανώτερο για την καθημερινή διδασκαλία των «Ωραίων Τεχνών».
Το 1863 το Πολυτεχνείο αναδιοργανώνεται ριζικά και το 1873 εγκαθίσταται στο ιστορικό κτίριο της οδού Πατησίων. « Πρόκειται για τα ιστορικά κτίρια του Πολυτεχνείουπου πρώτος οραματίστηκε ο Νικόλαος Στουρνάρης » λέει ο νυν πρύτανης του ΕΜΠ κ. Κ.Μουτζούρης μνημονεύοντας τα λόγια του μεγάλου ευεργέτη του Ιδρύματος. « Με τα υπόλοιπα χρήματα της καταστάσεώς μου», έγραφε το 1852 στη διαθήκη του, «να κτισθή εις Αθήνας εν λαμπρόν Πολυτεχνείον…». Το όραμα αυτό οδήγησε συγγενείς και συμπολίτες του από το Μέτσοβο να ενστερνισθούν την ιδέα του και να ακολουθήσουν το παράδειγμά του.
Το κτίριο της οδού Πατησίων λόγω των τριών ευεργετών του που κατάγονταν από το Μέτσοβο της Ηπείρου ( Γ. Αβέρωφ, Ν.Στουρνάρης και Ε.Τοσίτσας ) ονομάζεται πλέον «Μετσόβιο Πολυτεχνείο». Το Μετσόβιο Πολυτεχνείο γίνεται ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα το 1887 με τη θεσμοθέτηση των τετραετούς φοίτησης Σχολών «Πολιτικών Μηχανικών» και «Μηχανουργών» (μετέπειτα Μηχανολόγων). Το Πολυτεχνικό Σχολείο ή Μετσόβιο Πολυτεχνείο, όπως γίνεται ευρύτερα γνωστό, «καταρτίζει άνδρες ανώτατης τεχνικής μόρφωσης για τη δημόσια υπηρεσία,τη βιομηχανία και την οικοδομή» εφάμιλλους «προς τους αποφοιτούντας εκ των μεγάλων τεχνικών της Ευρώπης σχολών». Με νόμο του 1914 το Ιδρυμα καθιερώνεται ως «Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο» (ΕΜΠ), αναβαθμίζεται από το κράτος και καθίσταται Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ιδρυμα, ισότιμο προς το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η τελευταία ριζική μεταρρύθμιση στην οργάνωση και στη διοίκηση του Ιδρύματος πραγματοποιείται το 1917 με ειδικό νόμο. Το ΕΜΠ αποκτά πέντε ανώτατες σχολές: Πολιτικών Μηχανικών, Μηχανολόγων- Ηλεκτρολόγων, Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Χημικών Μηχανικών και Τοπογράφων Μηχανικών.
Το ΕΜΠ αποτελεί ίδρυμα με πανευρωπαϊκή και διαβαλκανική εμβέλεια και βεβαίως αποτέλεσε το σύμβολο της αντίστασης των φοιτητών ενάντια στη χούντα των συνταγματαρχών το 1973. Ταυτόχρονα όμως δομήθηκε κατά τα πρότυπα του ηπειρωτικού (Continental) ευρωπαϊκού συστήματος εκπαίδευσης των μηχανικών, με γερό θεωρητικό υπόβαθρο σπουδών.
Σήμερα το ΕΜΠ έχει εννέα σχολές: Πολιτικών Μηχανικών, Μηχανολόγων Μηχανικών, Ηλεκτρολόγων Μηχανικών & Μηχανικών Υπολογιστών, Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Χημικών Μηχανικών, Αγρονόμων & Τοπογράφων Μηχανικών, Μηχανικών Μεταλλείων Μεταλλουργών, Ναυπηγών Μηχανολόγων Μηχανικών και Εφαρμοσμένων Μαθηματικών & Φυσικών Επιστημών. Οπως δηλώνει ο κ. Μουτζούρης, το Ιδρυμα διαθέτει 126 θεσμοθετημένα εργαστήρια, ορισμένα των οποίων είναι μοναδικά ή από τα μεγαλύτερα στον ευρωπαϊκό χώρο. Διαθέτει περίπου 1.800 μεταπτυχιακούς φοιτητές και 2.500 υποψήφιους διδάκτορες, δηλαδή ένα δυναμικό σύνολο 4.300 φοιτητών μετά το πρώτο πτυχίο ή δίπλωμά τους. Υπάρχει επίσης η δυνατότητα της απευθείας εκπόνησης διδακτορικής διατριβής και χορηγούνται ετησίως 150 ως 155 διδακτορικά διπλώματα.
Στεγάζεται ακόμη στο ιστορικό συγκρότημα της οδού Πατησίωνκαι στην Πολυτεχνειούπολη Ζωγράφου (όπου οι οκτώ από τις εννέα σχολές του μεταφέρθηκαν τη δεκαετία του 1980 και στο κεντρικό κτίριο έμεινε μόνο η Σχολή Αρχιτεκτόνων). Ακόμη έχει τμήματα στο Μέτσοβο και στη Ραπεντώσα Διονύσου.
