Στις 25 Ιουλίου η Λουίζ Μπράουν, το πρώτο «παιδί του σωλήνα», κλείνει τα 25 της χρόνια. Μαζί με αυτήν συμπληρώνει επισήμως ένα τέταρτο αιώνα ζωής και η in vitro γονιμοποίηση, μια τεχνική που κάποτε εθεωρείτο εξωπραγματική αλλά σήμερα αποτελεί μια διαδικασία ρουτίνας που εφαρμόζεται σε χιλιάδες ζευγάρια σε όλον τον πλανήτη.
H γέννηση της Λουίζ Μπράουν το 1978 είχε χαιρετισθεί ως τεράστιο επίτευγμα της επιστήμης. Πολλοί την είχαν αποκαλέσει «το μωρό του αιώνα». Πολλοί ήταν όμως επίσης εκείνοι που είχαν διατυπώσει αντιρρήσεις, από απλές επιφυλάξεις ως ανοιχτές επιθέσεις, πριν ακόμη από τη γέννησή της, όταν η μέθοδος βρισκόταν ακόμη σε πειραματικό στάδιο. Το 1972 το βρετανικό περιοδικό «Nova» διακήρυσσε ότι η γονιμοποίηση in vitro ή IVF αποτελούσε τη μεγαλύτερη απειλή μετά την ατομική βόμβα και προειδοποιούσε ότι, αν δεν φροντίσουμε να τη σταματήσουμε αμέσως, θα χάσουμε το δικαίωμα της ελεύθερης επιλογής και την ανθρώπινη ιδιότητά μας. Οι περισσότερες αντιρρήσεις δεν αφορούσαν τόσο αυτή καθαυτή τη διαδικασία και το ιατρικό της σκέλος αλλά θεωρούσαν ότι οι πειραματισμοί με ανθρώπινα ωάρια θα αποτελούσαν το πρώτο στάδιο για την ανάπτυξη μεθόδων αναπαραγωγής που θα έκαναν πραγματικότητα τους χειρότερους φόβους της επιστημονικής φαντασίας.
Τα χιλιάδες παιδιά που έχουν γεννηθεί ως τώρα με IVF και η ευρεία εφαρμογή της μεθόδου αποδεικνύουν ότι οι κινδυνολόγοι δεν επιβεβαιώθηκαν. Ούτε τέρατα γεννήθηκαν ούτε η παραδοσιακή οικογένεια διαλύθηκε, όπως ήθελαν οι δυσοίωνες προβλέψεις. Ενα μέρος τους βγήκε ωστόσο κατά κάποιον τρόπο αληθινό καθώς η IVF απετέλεσε πράγματι ένα σημαντικό βήμα για την πρόοδο της γενετικής αναπαραγωγής. Οι απόπειρες ανθρώπινης κλωνοποίησης πυροδοτούν σήμερα τις ίδιες αντιδράσεις, συχνά μάλιστα διατυπωμένες με την ίδια ακριβώς ρητορική, γεγονός το οποίο προσφέρει έδαφος για σκέψεις και συγκρίσεις.
Στο βιβλίο της Pandora’s Baby: In Vitro Fertilization and the Slippery Slope of Reproductive Genetics, που θα κυκλοφορήσει τον Φεβρουάριο του 2004, η Ρόμπιν Μάραντζ Χένιγκ, διακεκριμένη συγγραφέας επιστημονικών βιβλίων, καταγράφει την πορεία της IVF από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 κάνοντας μια αντιπαραβολή με το σημερινό κλίμα γύρω από την ανθρώπινη κλωνοποίηση. Μιλάει για το φαινόμενο της «ολισθηρής πλαγιάς» της αντίληψης, δηλαδή αυτό που φαίνεται να βλέπει κάθε καινοτομία στον τομέα της ανθρώπινης αναπαραγωγής ως το πρώτο βήμα σε έναν επικίνδυνο κατήφορο, επισημαίνοντας ότι ίσως μας οδηγεί σε μια παγίδα. Πρέπει τα επιστημονικά επιτεύγματα που ανακινούν βαθιά ηθικά και δεοντολογικά ζητήματα για την ανθρωπότητα απλώς να απαγορεύονται ή μήπως είναι καλύτερο να τίθενται εξαρχής υπό αυστηρή παρακολούθηση και επιτήρηση ώστε η κοινωνία, έχοντας την απαραίτητη ενημέρωση, να αποφασίζει τους κανόνες που πρέπει να θέσει;
Ανεξέλεγκτη ανάπτυξη
H in vitro γονιμοποίηση μπορεί να μας διδάξει επ’ αυτού. H ιστορία της στις ΗΠΑ είναι, όπως τονίζει η συγγραφέας, ενδεικτική. H αιτία για την οποία η IVF αναπτύχθηκε στη χώρα αυτή εντελώς ανεξέλεγκτα ήταν το γεγονός ότι οι πολέμιοί της, και ιδιαίτερα οι οργανώσεις εναντίον των αμβλώσεων, προσπάθησαν να τη σταματήσουν ολοκληρωτικά εμποδίζοντας ταυτοχρόνως τη χρηματοδότηση των ερευνών της από την αμερικανική κυβέρνηση. Μόλις το 1993 η κυβέρνηση Κλίντον επέτρεψε τη χρηματοδότηση των ερευνών γύρω από τα έμβρυα αλλά το 1996 το Κογκρέσο την απαγόρευσε ξανά. Οι ερευνητές αναγκάστηκαν να στραφούν για την ανεύρεση πόρων σε ιδιωτικές πηγές, με αποτέλεσμα οι έρευνες να διεξάγονται χωρίς κανέναν έλεγχο, καθοδηγούμενες από τους κανόνες της αγοράς και το κέρδος. Οι προσπάθειες επιβολής δεοντολογικών και κλινικών κανόνων από την Αμερικανική Εταιρεία Γονιμότητας δεν είχαν σημαντικά αποτελέσματα. H ποιότητα των κέντρων που την εφάρμοζαν, τα οποία ως το 1990 ξεπερνούσαν τα 160, παρέμενε επίσης εκτός ελέγχου και το κοινό δεν είχε την απαραίτητη πληροφόρηση ώστε να επιλέξει τα καλύτερα από αυτά.
H σκοτεινή πλευρά
Ενα άλλο δυσάρεστο αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης ήταν ότι χρειάστηκε να περάσουν σχεδόν 25 χρόνια για να αναγνωριστεί πως η in vitro γονιμοποίηση ενέχει αυξημένους ιατρικούς κινδύνους. Ως και το μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του 1990 εθεωρείτο ότι δεν έχει άλλη επίπτωση στο αποτέλεσμα του τοκετού εκτός από την πολυτοκία. Το ένα τρίτο των in vitro γονιμοποιήσεων οδηγεί στη γέννηση διδύμων ή τριδύμων (ενίοτε και τετραδύμων) επειδή χρησιμοποιούν πολλά γονιμοποιημένα ωάρια (έξι, οκτώ ή ακόμη και δέκα) για να αυξήσουν τις πιθανότητες κύησης. Οταν οι πρώτες μελέτες άρχισαν να διατυπώνουν ανησυχίες για την ασφάλεια της μεθόδου διαπιστώνοντας διπλασιασμό των αποβολών, τριπλασιασμό της θνησιμότητας των εμβρύων και των νεογέννητων και πενταπλασιασμό των εξωμήτριων κυήσεων, πολλοί θεώρησαν ότι δεν ευθύνεται η ίδια η διαδικασία αλλά η σύνδεσή της με την πολυτοκία.
H σκοτεινή πλευρά τής IVF άρχισε να φαίνεται ξεκάθαρα μόλις πέρυσι με δύο μελέτες που δημοσιεύτηκαν τον Μάρτιο του 2002 στη «New England Journal of Medicine». H μία συνέκρινε το βάρος κατά τη γέννηση 42.000 βρεφών που γεννήθηκαν στις ΗΠΑ από εξωσωματική γονιμοποίηση (συμπεριλαμβανομένης της in vitro) το 1996 και το 1997 με το βάρος 3.000 βρεφών που γεννήθηκαν την ίδια περίοδο έχοντας συλληφθεί φυσιολογικά. Αποκλείοντας τους πρόωρους τοκετούς και τις πολυτοκίες τα υπόλοιπα «μωρά του σωλήνα» εξακολουθούσαν να παρουσιάζουν δυόμισι φορές περισσότερες πιθανότητες να γεννηθούν με χαμηλό βάρος, κάτω από 2.500 γραμμάρια.
H άλλη μελέτη εξέτασε περισσότερα από 5.000 μωρά που γεννήθηκαν στην Αυστραλία από το 1993 ως το 1997, μεταξύ των οποίων 22% από in vitro γονιμοποίηση. Διαπίστωσε ότι τα μωρά από IVF παρουσίαζαν κατά δυόμισι φορές αυξημένες πιθανότητες από ό,τι τα μωρά που είχαν συλληφθεί φυσιολογικά να γεννηθούν με ελαττώματα, κυρίως με χρωμοσωματικές και μυοσκελετικές ανωμαλίες. Οι αυστραλοί ερευνητές θεωρούν ότι αυτά τα προβλήματα μπορεί να οφείλονται στα φάρμακα που χρησιμοποιούνται στην εξωσωματική γονιμοποίηση για την πρόκληση ωορρηξίας και τη διατήρηση της κύησης στα πρώτα στάδιά της. Αλλες αιτίες μπορεί να είναι οι παράγοντες που συντελούν στη στειρότητα ή και αυτή καθαυτή η τεχνική τής IVF. Ενα ελαττωματικό σπερματοζωάριο το οποίο με in vitro μέθοδο εισάγεται στο ωάριο ίσως να μην μπορούσε να φθάσει ως εκεί μόνο του και επομένως να μην είχε την ευκαιρία να παραγάγει ένα μωρό με αναπτυξιακές ανωμαλίες.
Αν υπήρχε εξαρχής ο απαραίτητος έλεγχος, οι κίνδυνοι αυτοί θα είχαν έρθει νωρίτερα στη δημοσιότητα και όχι ύστερα από δύο δεκαετίες. H Ρόμπιν Μάραντζ Χένιγκ επισημαίνει ωστόσο ότι, παρ’ όλα αυτά, οι πλέον δυσοίωνες προβλέψεις των πολεμίων της in vitro γονιμοποίησης δεν επαληθεύτηκαν. Πολλοί π.χ. πίστευαν ότι θα οδηγούμασταν στο φαινόμενο της «μήτρας προς ενοικίαση» και στη δημιουργία μιας κατώτερης κοινωνικής τάξης γυναικών που θα γεννούσαν επί χρήμασι τα παιδιά των πλουσίων. H πρακτική τελικώς δεν καθιερώθηκε ευρέως καθώς απεδείχθη όχι μόνο πολυέξοδη αλλά και συναισθηματικά προβληματική για όλα τα εμπλεκόμενα μέρη.
Οι φόβοι για την κλωνοποίηση
Αντίστοιχα, επισημαίνει η συγγραφέας, πολλοί από τους σημερινούς φόβους μας για την κλωνοποίηση μπορεί να μη βγουν αληθινοί επειδή ακριβώς θα αποδειχθούν μη πρακτικοί ή και μη απαραίτητοι. Π.χ., αντί όσοι πάσχουν από στειρότητα να καταφεύγουν στην κλωνοποίηση για να αποκτήσουν παιδιά, ίσως οι τεχνικές της κλωνοποίησης να επιτρέψουν στο μέλλον την ανάπτυξη τεχνητών ωαρίων ή σπερματοζωαρίων που θα περιέχουν το DNA της μητέρας ή του πατέρα και θα γονιμοποιούνται με τους τρόπους που γνωρίζουμε σήμερα. Ισως στο μέλλον η κλωνοποίηση να εφαρμόζεται μόνο ως «θεραπευτική» μέθοδος και πραγματικά να θεραπεύει ανθρώπους. Τα μαθήματα όμως από την τεχνητή γονιμοποίηση μας δείχνουν ότι πρέπει γρήγορα να ρυθμίσουμε το νομικό της πλαίσιο και να μην την αφήσουμε να αναπτυχθεί ανεξέλεγκτα.
