Αλληλογραφία Θεοφίλου Καΐρη, εκδιδομένη υπό Δημητρίου Ι. Πολέμη. Τόμοι τρεις: Α’ 1814-1839, Β’ 1839-1844, Γ’ 1844-1853. Εκδόσεις Καϊρείου Βιβλιοθήκης, Ανδρος 1996.
ια τον Θεόφιλο Καΐρη έχουν κατά καιρούς γραφτεί πολλά άρθρα, σχόλια και μεγαλύτερες εργασίες. Βασικός βιογράφος του ο άνδριος μελετητής Δημήτριος Πασχάλης έχει δημοσιεύσει, εδώ και πολλά χρόνια, την αρτιότερη ίσως μελέτη για τον άνθρωπο και για το έργο, βασισμένη σε πλούσιο αρχειακό υλικό. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι ο Δ. Πασχάλης επεδίωξε με την εργασία του αυτή να αποκαταστήσει την ηθική προσωπικότητα του Καΐρη, τόσο συζητημένου στην εποχή όπου έζησε αλλά και αργότερα για τις ιδέες και τις πίστεις του. (Πρόσφατη επανέκδοση του έργου του Δ. Πασχάλη έγινε με επιμέλεια του καθηγητή κ. Κύρκου, ο οποίος προτάσσει και σύντομη εισαγωγή). Εξέχουσα και ιδιαίτερα δραματική φυσιογνωμία της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, γεννημένος στην Ανδρο στα 1784 ετελεύτησε τον βίο του υπό επονείδιστες για το ελληνικό κράτος συνθήκες τον Ιανουάριο 1853, στο αστυνομικό κατάστημα της Ερμούπολης.
Ιερωμένος, δάσκαλος στα προεπαναστατικά χρόνια σημαντική στάθηκε η θητεία του στην περίφημη Σχολή των Κυδωνιών , αγωνιστής στον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, πληρεξούσιος της Ανδρου στις Εθνοσυνελεύσεις, στοχαστής τολμηρός στα θέματα της φιλοσοφίας, της θρησκείας, της πολιτικής και της κοινωνίας, ο Θεόφιλος Καΐρης υπήρξε ως το τέλος της ζωής του αγωνιστής και υποστηρικτής της ελευθερίας, εθνικής και ατομικής.
* Δείγμα υψηλής ρητορείας
Από τους πλέον συνεπείς εκπροσώπους του φιλελεύθερου πνεύματος στη μαχόμενη αλλά και στην ελεύθερη Ελλάδα, έδωσε σε ιδιαιτέρως κρίσιμες περιστάσεις δείγματα του ανεξάρτητου, βαθιά φιλελεύθερου πνεύματος που χαρακτήριζε τις σκέψεις και υπαγόρευε τις πράξεις του. Ο «Λόγος» τον οποίο εκφώνησε τον Ιανουάριο του 1828 στην εκκλησία της Αίγινας, την ημέρα της υποδοχής του Ιωάννη Καποδίστρια, αποτελεί δείγμα υψηλής ρητορείας ίσως από τους πλέον τέλειους υφολογικά λόγους που έχει καταγράψει η ελληνική γραμματεία. Κείμενο πλούσιο επίσης σε νοήματα, εμφορείται από έντιμο πολιτικό στοχασμό, βασισμένο στις έννοιες: Σύνταγμα, Ελευθερία, Δικαιοσύνη.
Ανθρωπος που δοκίμαζε τις πίστεις του και δοκιμαζόταν, είχε εκφράσει από πολύ νεαρή ηλικία τις αμφιβολίες του, οδυνηρές θα τις έλεγα, ακόμη και για τη χριστιανική πίστη, την οποία υπηρετούσε με την ιδιότητα του ιερωμένου. «Παιδίον ακόμη ων είχα πλείστας αμφιβολίας περί των δογμάτων της χριστιανικής θρησκείας και περί των μυστηρίων αυτής». Πρέπει να πούμε ότι χρειαζόταν πολύ θάρρος για έναν άνθρωπο που διακονούσε την Εκκλησία να προσφέρει και να κοινολογεί τέτοιους είδους σκέψεις.
Ο Θεόφιλος Καΐρης άρχισε τη ζωή και τη σταδιοδρομία του με αίσιους οιωνούς. Σπουδές στην υπόδουλη πατρίδα και στη Δύση, συγκεκριμένα στη Γαλλία των χρόνων του Διευθυντηρίου, αρχιδάσκαλος αργότερα στις φημισμένες Σχολές της Σμύρνης και των Κυδωνιών. Με την ίδια αφοσίωση που έδειξε στο διδασκαλικό έργο του, αγωνίστηκε για την εθνική ανεξαρτησία σε διάφορα πολεμικά μέτωπα, ενώ στα χρόνια του ελεύθερου ελληνικού κράτους συνέχισε να υπηρετεί τις ίδιες αρχές και τα ιδανικά που είχαν προσδιορίσει εξαρχής τον βίο του. Το εγχείρημα του Ορφανοτροφείου της Ανδρου, αν μελετηθεί κάποτε συστηματικά, μπορεί να δείξει ότι ο Καΐρης θέλησε να δημιουργήσει, με αυτή την ολιγάριθμη κοινωνία νέων ανθρώπων στο γενέθλιο νησί του, όχι μόνο ένα κέντρο παιδείας αλλά συνάμα ένα πεδίο πειραματισμού και εφαρμογής νέων κοινωνικών αρχών. Επηρεασμένος από τη δυτική χριστιανική – κοινωνική φιλοσοφία ίσως αναζητούσε με πρακτικές εφαρμογές τη χρυσή τομή ανάμεσα στη θρησκευτική πίστη, στην επιστημονική γνώση, στην κοινωνική δικαιοσύνη.
Οι επιστολές του Καΐρη που παρουσιάζονται τώρα στην πληρότητά τους στις εκδόσεις της Καϊρείου Βιβλιοθήκης, με επιμέλεια του ακαταπόνητου μελετητή της ιστορίας της Ανδρου Δημητρίου Πολέμη, παρέχουν τη δυνατότητα να προσεγγίζουμε ασφαλέστερα την προσωπικότητά του, τη δική του αλλά και άλλων ανθρώπων που διαδραμάτισαν κάποιο ρόλο στη ζωή του ελληνισμού αυτή την περίοδο πρόσωπα που βρέθηκαν στο προσκήνιο της ελληνικής ζωής σε χρόνια όπου δοκιμάστηκαν σχέσεις παλαιών φίλων και γνωρίμων, αλλά και σχέσεις ατόμων με την εξουσία, όπως συνέβη κατ’ εξοχήν στην περίπτωση του Θεόφιλου Καΐρη.
* Καταγραφή 40 ετών
Πράξη κοινωνική η επιστολή, αντίθετα από το ημερολόγιο που είναι έκφραση του μοναχικού ατόμου ευνοώντας τον μονόλογοΩ το γράμμα προσιδιάζει στη θέληση του επιστολογράφου να επικοινωνεί με κάποιον άλλον, με τον απέναντι, τον οποίο έχει επιλέξει ως συμμέτοχο σε μια κλίμακα δεδομένων και καταστάσεων, άλλοτε περιορισμένης άλλοτε ευρύτερης εμβέλειας.
«Εικόνα ψυχής» θέλει ο Θεόφιλος Κορυδαλλέας την επιστολή ακολουθώντας τον αρχαίο φιλόσοφο Δημήτριο Φαληρέα. Γιατί πραγματικά ολίγα συγγραφικά δείγματα είναι ικανά να μας φέρνουν τόσο κοντά στον άνθρωπο και στις ιδέες του, στον ψυχισμό, στην ιδιοσυγκρασία και στα συναισθήματά του, σε όλα όσα συνιστούν και σφραγίζουν τη μοναδικότητα μιας προσωπικότητας, όσο τα επιστολικά κείμενα.
Οι δύο πρώτοι τόμοι περιλαμβάνουν γράμματα του Θεόφιλου Καΐρη των ετών 1814-1844, ενώ στον τελευταίο έχουν καταχωρισθεί επιστολές ως τον Ιανουάριο του 1853.
Κείμενα όλα που σημαδεύουν 40 χρόνια αγωνιστικής παρουσίας, μέθεξης στα κοινά, την οποία πραγματοποιεί άλλοτε με την ιδιότητα του διδασκάλου, άλλοτε του μαχητή για την εθνική ανεξαρτησία, αργότερα ως συνεπές κοινωνικό άτομο που εργάζεται για την προαγωγή της παιδείας, ουσιαστικά για την προαγωγή της νέας ελληνικής κοινωνίας όπως την οραματίζεται μέσα από το πείραμα του Ορφανοτροφείου Ανδρου. Χρόνια αγώνων του πολίτη για το δικαίωμα να ζει ελεύθερος, να μπορεί να υπερασπίζεται την ατομική αξιοπρέπειά του, τις έννοιες της δικαιοσύνης, του φιλελευθερισμού, της συνταγματικής τάξης. Λιτά τα περισσότερα γράμματα του Θεόφιλου Καΐρη στη διατύπωσή τους, μας επιτρέπουν όμως πέρα από τους προσωπικούς του προβληματισμούς και τους αγώνες του να προσοικειωνόμαστε το κλίμα της εποχής, τις διαθέσεις των ανθρώπων, τις ιδεολογικές αντιπαραθέσεις που οδήγησαν τελικά στον αφανισμό του.
Γράμματα συχνά σπαρακτικά, από τα νησιά της εξορίας, από τις περιπλανήσεις του έξω από την Ελλάδα, από την επιστροφή, τις ολιγόχρονες περιόδους ελευθερίας και πάλι από τα χρόνια των διώξεων, ως τη φυσική του εξόντωση.
Μέσα από αυτή την επιστολική καταγραφή 40 ετών παρακολουθούμε διακυμάνσεις μιας προσωπικότητας για την οποία, όσο και αν κάποτε μπορεί να εκφράστηκαν αμφιβολίες και αντιρρήσεις για την εμμονή της σε άγονα σχήματα θρησκευτικά και φιλοσοφικά, κανένας δεν μπορεί να αμφισβητήσει ή να αμφιβάλει για την ακεραιότητά της. Είναι εντελώς χαρακτηριστικό το τελευταίο γράμμα της συλλογής, γραμμένο στη Σύρα, από τη φυλακή της χωροφυλακής όπου τον κρατούσαν έγκλειστο. Ταλαιπωρημένος, άρρωστος, καταδικασμένος ήδη από το δικαστήριο της Ερμούπολης σε φυλάκιση δύο ετών, με καρτερία εν τούτοις αξιοθαύμαστη, γράφει στην αγαπημένη του αδελφή, την Ευανθία.
Εν Σύρω, 2 Ιανουαρίου 1853
Αγαπητή Ευανθία,
Εις Ανδρον
Χθες διεδόθη φήμη, ότι βεβαίως θέλει γενή δεκτή η αναίρεσις και θέλει ακυρωθή η καθ’ ημών απόφασις των ενταύθα ΠλημμελειοδικώνΩ ούτω δε φρονούσι και πάντες οι νουν έχοντες. Και εάν τούτο αληθεύση, ίσως διά πρώτης ευκαιρίας μετά τινας ημέρας πλεύσωμεν διά τα αυτόσε. Τοσαύτη υπήρξε και υπάρχει η περί ημών συμπάθεια πάντων των αμερολήπτων και ευσυνειδήτων, ώστε εάν εδίδετο αυτοίς η άδεια να έρχωνται εις επίσκεψιν ημών, ούτε χρόνος ούτε τόπος ήθελεν αρκέση να πληρώση, την έφεσιν αυτών.
* Το ηθικό πρόβλημα
Σε λίγες ημέρες ο Θεόφιλος Καΐρης απέθανε μέσα στον σταθμό χωροφυλακής της Ερμούπολης. Νύχτα και μυστικά μεταφέρθηκε στα Λαζαρέτα, στο Λοιμοκαθαρτήριο όπου και ετάφη ή για να ακριβολογούμε ρίχθηκε σε λάκκο με ασβέστη για να εξουδετερωθεί ασφαλέστερα το «μίασμα».
Στις 19 Ιανουαρίου 1853 δημοσιεύθηκε η αγόρευση του Νικολάου Σαριπόλου ενώπιον του Αρείου Πάγου, ο οποίος έκρινε και αποφάσισε την αθωότητα του Θεόφιλου Καΐρη ακυρώνοντας την καταδικαστική απόφαση του δικαστηρίου της Ερμούπολης.
Το ηθικό πρόβλημα που προκύπτει από την τόσο εμπαθή καταδίωξή του γίνεται οξύτερο μετά την ανάγνωση των επιστολών του, μέσα από τις οποίες αναδύεται η ημερότητα των ηθών και της προσωπικότητάς του. («Δύο νέους εγνώρισα εδώ με ελληνικά ήμερα ήθη, τον Θεόφιλο και τον Μουστοξύδη», έγραφε ο Κοραής στο Παρίσι στα 1810). Πρόβλημα το οποίο δεν έχει βρει ακόμη την απάντησή του.
Πράγματι, γιατί αυτός ο απηνής διωγμός, αυτή η συνεχής ταλαιπωρία, επί δεκαετίες, όπως την παρακολουθούμε με σφιγμένη καρδιά μέσα από τις επιστολές του; Κατατρεγμός που τον ακολουθούσε χρόνια ακόμη μετά τον θάνατό του, ακόμη και την ώρα όπου η πατρίδα του, η Ανδρος, θέλησε να τον τιμήσει στήνοντας την προτομή του.
Ωστόσο το καλό μνημείο για τον Θεόφιλο Καΐρη το έστησαν και πάλι οι συμπατριώτες του με την έκδοση των επιστολών του. Ανδριοι όσοι συνετέλεσαν στο έργο, τόσο ο εκδότης – επιμελητής όσο και οι «φιλόδωροι» που προσέφεραν τη δαπάνη.
