Οταν ο Γιοχάνες Μπραμς είχε γνωρίσει σε ηλικία 19 ετών τον Ρόμπερτ Σούμαν, ο τελευταίος είχε ενθουσιαστεί τόσο από το ταλέντο του ώστε είχε γράψει ένα διθυραμβικό άρθρο στο «Neue Zeitschrift fur Musik». Ο Μπραμς, έγραφε, ήταν «εκείνος που έπρεπε να έλθει», ο «νεαρός αετός» της γερμανικής μουσικής, μια πραγματική ιδιοφυΐα.
Σήμερα, 100 χρόνια μετά τον θάνατό του, το ταλέντο του Γιοχάνες Μπραμς θεωρείται αδιαμφισβήτητο και οι δεκάδες εκδηλώσεις που έχουν προγραμματισθεί στην Ευρώπη και στην Αμερική για τον εορτασμό αυτής της επετείου αναμένεται να προσελκύσουν χιλιάδες θεατές. Ο Μπραμς (ο οποίος μαζί με τον Μπαχ και τον Μπετόβεν αποτελούν τα λεγόμενα «τρία Μπ.» της κλασικής μουσικής) είναι ένας από τους δημοφιλέστερους μουσουργούς όλων των εποχών.
Από τους τυχερούς που γνώρισαν τη φήμη και την αναγνώριση ενόσω ζούσαν ο Μπραμς έχει μείνει γνωστός όχι μόνο για τις συνθέσεις του αλλά και για την περίφημη αντιπαράθεσή του με τους λεγομένους «μουσικούς του μέλλοντος» της Νεογερμανικής Σχολής του Λιστ και του Βάγκνερ, που τον κατέστησε αντικείμενο σφοδρών επικρίσεων. Την αντιπαράθεση αυτή θυμίζει σε πρόσφατο άρθρο του και το περιοδικό «The Economist», το οποίο σπεύδει να υπεραμυνθεί του ταλέντου του εκπροσώπου του ρομαντικού κλασικισμού με τον ενδιαφέροντα τίτλο «Πώς ο Μπραμς έσωσε τη μουσική από τον Βάγκνερ». «Από τη στιγμή όπου ο Μπραμς δήλωσε αντίπαλος του Βάγκνερ» γράφει το βρετανικό περιοδικό «προσείλκυσε τον διασυρμό ή τη λατρεία ανάλογα με τα “πιστεύω”. Αρχικά ένθερμος βαγκνερικός ο διευθυντής ορχήστρας Χανς φον Μπύλοβ έκανε στροφή 180 μοιρών και χαιρέτισε τον αντίπαλο του Βάγκνερ ως τον “μεγαλύτερο, ευγενέστερο των συνθετών”. Για τον συνθέτη λίντερ Ούγκο Βολφ ωστόσο ο Μπραμς δεν ήταν τίποτε άλλο από “ένα λείψανο των προϊστορικών χρόνων”. Οι μη Γερμανοί επέδειξαν ανάλογο πάθος. Ο Τσαϊκόφσκι απέρριπτε τον Μπραμς ως “ατάλαντο μπάσταρδο” ενώ ο Ελγκαρ δήλωνε ότι “το σταθερό εύρος και μεγαλείο των ιδεών του τον διακρίνει ως τον πραγματικό διάδοχο του Μπετόβεν”».
Η αντιπαράθεση αυτή επικεντρώνεται στην απόλυτη έκφραση που πρέσβευε ο Βάγκνερ και στον σεβασμό προς την παράδοση, τον ρυθμό και τις φόρμες της απόλυτης μουσικής που κήρυσσε ο Μπραμς. Από τα σημαντικά σημεία της υπήρξε και ο τομέας της όπερας. Ο Μπραμς αντιπαθούσε κάθε είδος «δραματοποιημένης» έκφανσης της μουσικής και γι’ αυτό ίσως δεν ασχολήθηκε ποτέ με το κατ’ εξοχήν δραματικό είδος της όπερας. Δεν θα βρει κανείς στη μουσική του κάτι ανάλογο με την άγρια έκσταση του ερωτικού ντουέτου του Τριστάνου και της Ιζόλδης. «Ωστόσο» υπογραμμίζει ο «Economist» «ο Μπραμς εκφράζει συναισθήματα, βαθιά και αυθεντικά, ακόμη και στιγμές έκστασης που οι τυπικές στρατηγικές του δεν ελέγχουν απλώς αλλά υποστηρίζουν και μεγεθύνουν. Στις γενικώς καλύτερες στιγμές του πραγματικά αναμειγνύει ρομαντικές και κλασικές παρορμήσεις και τα θέματά του αναπτύσσουν νέο νόημα μέσα από τις δομές τους. Η εύστροφη αναφορά του Ροσίνι στις “ωραίες στιγμές αλλά κακά τέταρτα της ώρας” του Βάγκνερ δεν ταιριάζει καθόλου στον Μπραμς. Σε αυτόν οι ωραίες στιγμές αναπτύσσονται συνεχώς, απλώνονται και ξαναπλώνονται για να σχηματίσουν ωραία σύνολα, όπως στο Κουιντέτο για Κλαρινέτο, στις “Παραλλαγές επάνω σε ένα θέμα του Χάιντν” και σε όλη τη μουσική δωματίου, τα λίντερ, τα κοντσέρτα και τις συμφωνίες του».
Υπάρχει άλλωστε μια σταθερή παράμετρος που συνηγορεί υπέρ του ταλέντου, και αυτή είναι η αγάπη του κοινού. «Η μεγαλύτερη απόδειξη» καταλήγει ο «Economist» «ότι ο Μπραμς αξίζει μια θέση ανάμεσα στους αθανάτους της μουσικής είναι η διαρκής δημοτικότητά του στο κοινό, το οποίο τον αναγνωρίζει τόσο ως εξαιρετικό μελωδό όσο και ως αυθεντία που μπορεί να προσφέρει τις πειστικές ικανοποιήσεις της συνοχής. Ακριβώς αυτές οι αρετές και η ακεραιότητα που τις υποκινούσε απέφεραν στον Μπραμς την εκτίμηση ενός από τους διασημότερους προοδευτικούς του 20ού αιώνα, του Αρνολντ Σένμπεργκ. Κατά την άποψή του ο Μπραμς υπήρξε πρόδρομος του μοντερνισμού και η αφοσίωσή του στη δομή προσέφερε μια διέξοδο από το αδιέξοδο στο οποίο έμελλε να οδηγήσει ο αχαλίνωτος χρωματικισμός του Βάγκνερ. Το δε βασικό μάθημα που άφησε ήταν, όπως τονίζει ο Σένμπεργκ, η δυνατότητα της “οικονομίας και όμως πλούτου”· και όντως αυτή η φράση αποδίδει ωραία τις συμπληρωματικές πλευρές της ιδιοφυΐας του Μπραμς».
