Χρειάστηκαν αγώνες, επαναστάσεις και πόλεμοι για να αναγνωριστούν στην πράξη οι ποικίλες διακηρύξεις για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των βασικών ελευθεριών. Η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου της 10ης Δεκεμβρίου 1948 αποτέλεσε την πρώτη επίσημη διατύπωση σε παγκόσμια κλίμακα των δικαιωμάτων που δικαιούται να απολαμβάνει κάθε άνθρωπος, άνδρας ή γυναίκα, σε μια ελεύθερη και δίκαιη κοινωνία. Στο παρελθόν υπήρξαν και άλλες διατυπώσεις των δικαιωμάτων σε περιορισμένους τομείς και ενίοτε για συγκεκριμένους λαούς. Ιδού μερικοί σημαντικοί ιστορικοί σταθμοί:
Η «Magna Carta» στην Αγγλία το 1215.
Ο Νόμος περί των Δικαιωμάτων (Bill of Rights), επίσης στην Αγγλία, το 1689.
Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στη Γαλλία το 1789.
Οι 10 πρώτες τροπολογίες του Συντάγματος των Ηνωμένων Πολιτειών το 1791.
Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος όμως, με τις φρικαλεότητες που διαπράχθηκαν πριν από αυτόν και ιδίως στη διάρκειά του, έδωσε το έναυσμα για μια σύγχρονη και ολοκληρωμένη διατύπωση για όλο τον κόσμο. Τον Ιανουάριο του 1941, κατά τη ζοφερότερη περίοδο του πολέμου, ο τότε πρόεδρος Φραγκλίνος Ρούζβελτ διακήρυξε σε μήνυμά του προς το Κογκρέσο ότι «προσβλέπουμε σε έναν κόσμο που να βασίζεται σε τέσσερις βασικές ελευθερίες»: την ελευθερία του λόγου και της έκφρασης, την ελευθερία της λατρείας, την ελευθερία από την ανέχεια και την ελευθερία από τον φόβο.
Το θέμα αυτό ενέπνευσε το 1945 τους συντάκτες του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών να αναφέρουν στο Προοίμιο ότι οι λαοί είναι αποφασισμένοι «να διακηρύξουμε εκ νέου πίστη στα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου,… στην ισότητα των δικαιωμάτων ανδρών και γυναικών και… να ευνοήσουμε την κοινωνική πρόοδο και καλύτερα επίπεδα ζωής μέσα σε μεγαλύτερη ελευθερία». Εξάλλου, στο άρθρο 55 του Χάρτη διατυπώνεται η εντολή ότι τα Ηνωμένα Εθνη «θα ευνοήσουν τον καθολικό σεβασμό και τη διασφάλιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών για όλους, αδιακρίτως φυλής, φύλου, γλώσσας και θρησκείας».
Η σύσταση της Επιτροπής
Με βάση αυτή την εντολή συνεστήθη η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών, προκειμένου να καθορίσει τα εν λόγω δικαιώματα και τις ελευθερίες. Επειτα από εντατικές εργασίες καταρτίστηκε και ψηφίστηκε στις 10 Δεκεμβρίου του 1948 από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών στο Παρίσι η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. (Είναι χαρακτηριστικό πως η Διακήρυξη ψηφίστηκε με 48 ψήφους υπέρ, καμία κατά και οκτώ αποχές: Σοβιετική Ενωση, Λευκορωσία, Ουκρανία, Μογγολία, Πολωνία, Γιουγκοσλαβία, Νότιος Αφρική και Σαουδική Αραβία.)
Η Οικουμενική Διακήρυξη, με Προοίμιο και 30 άρθρα, αποτέλεσε την πρώτη γενική διατύπωση αρχών περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών. Οπως εξήγησε αμερικανός αντιπρόσωπος μετά την ψήφιση του κειμένου, «δεν πρόκειται για διεθνή συνθήκη, ούτε και συνιστά νομική υποχρέωση. Αποτελεί δήλωση περί βασικών αρχών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών… προκειμένου να χρησιμεύσει ως κοινό κριτήριο επιτευγμάτων για όλους τους λαούς και όλα τα έθνη». Στην πράξη όμως τα κράτη-μέλη των Ηνωμένων Εθνών ανέλαβαν μια ηθική υποχρέωση έναντι των λαών τους να εφαρμόσουν τα δικαιώματα που αναφέρονται στην Οικουμενική Διακήρυξη.
Οι περισσότερες διατάξεις της Διακήρυξης αποτελούν ήδη από μακρού χρόνου αναπόσπαστο τμήμα των συνταγμάτων και νομοθεσιών των δημοκρατικών κρατών. Οσον αφορά τις λοιπές χώρες, οι αγώνες για την εφαρμογή τους συνεχίζονται, είτε με την πτώση του Τείχους του Βερολίνου είτε με τις διαδηλώσεις στην πλατεία Τιανανμέν.
Την τελευταία 50ετία, και για να μην παραμείνει η Οικουμενική Διακήρυξη απλό ευχολόγιο, η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ έχει εργαστεί προς την κατεύθυνση της κατάρτισης διεθνών δεσμευτικών συμβάσεων πρακτικής εφαρμογής ορισμένων ανθρωπίνων δικαιωμάτων που προβλέπονται από τη Διακήρυξη.
Η Σύμβαση κατά της Γενοκτονίας
Μεταξύ αυτών ήταν και η Σύμβαση κατά της Γενοκτονίας, η οποία χαρακτηρίζει τη γενοκτονία «έγκλημα κατά της ανθρωπότητας» που διαπράττεται σε περίοδο ειρήνης ή πολέμου. Αλλά κυρίως ήταν η σταδιακή αναγνώριση από τη διεθνή κοινότητα της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως ουσιαστικού παράγοντα διαφύλαξης της ειρήνης. Γι’ αυτό και ο διεθνής οργανισμός κινήθηκε σταδιακά κατά παρέκκλιση του άρθρου 2 παρ. 7 του Χάρτη, που δηλώνει ότι «ουδεμία διάταξη (του Χάρτη) θα παρέχει το δικαίωμα στα Ηνωμένα Εθνη να επεμβαίνουν σε ζητήματα ανήκοντα ουσιαστικά στην εσωτερική δικαιοδοσία οιουδήποτε κράτους».
Είναι προφανές ότι ο διεθνής οργανισμός με τον καιρό αναγνώρισε πως η τύχη πληθυσμών που καταπιέζονται ή διώκονται λόγω της διαφορετικής φυλής, θρησκείας ή πολιτικής άποψής τους δεν είναι αποκλειστικά θέμα της «εσωτερικής δικαιοδοσίας» ή της «εθνικής κυριαρχίας» οποιουδήποτε κράτους αλλά αφορά και τη διεθνή κοινότητα. Εξ ου και οι ποικίλες «ειρηνευτικές επιχειρήσεις» που αποφάσισαν τα Ηνωμένα Εθνη σε χώρες της Αφρικής, της Ασίας και σε τμήματα της πρώην Γιουγκοσλαβίας, καθώς και η ίδρυση διεθνούς ποινικού δικαστηρίου για την εκδίκαση εγκλημάτων πολέμου, αναφέροντας και την εγκαθίδρυση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα.
Υποσημείωση: Ενας κλασικός μουσουλμάνος νομομαθής κάποτε είχε πει: «Μόνο ο Θεός έχει δικαιώματα. Οι άνθρωποι έχουν μόνο υποχρεώσεις!». Ηταν άραγε απλώς συντηρητικός ή και διορατικός;
