Ο ένας, ο Νίνο Ρότα, ταυτίζεται με τον Φελίνι. Ο άλλος, νεότερος, ο Νίκολα Πιοβάνι, με τους αδελφούς Ταβιάνι. Μια μουσική βραδιά της Ορχήστρας των Χρωμάτων έρχεται να μας θυμίσει τη θέση που δικαιούται να έχει η μουσική του ιταλικού κινηματογράφου· μουσική που θριάμβευσε σε μια συγκεκριμένη κυρίως και απολύτως σημαντική εποχή του: σε αυτήν του ασπρόμαυρου, λίγο πριν από τη διεθνοποίηση της ιταλικής παραγωγής.
Τέσσερα είναι τα ονόματα που αντηχούν σε ισάριθμους κινηματογραφικούς κόσμους. Εκτός από τον Ρότα και τον Πιοβάνι, αναγνωρίσιμα είναι και άλλα δύο ζευγάρια: ο Τζιοβάνι Φούσκο, ο οποίος υπογράμμισε μουσικά τις σκηνοθεσίες του Αντονιόνι στην ασπρόμαυρη περίοδό του, από την «Κυρία χωρίς καμέλιες» (1953) ως την «Κραυγή» (1957) και την «Εκλειψη» (1961), και ο Ενιο Μορικόνε, ο οποίος ταυτίζεται με την εποχή του σπαγκέτι γουέστερν, δηλαδή τον Σέρτζιο Λεόνε, το «Για μια χούφτα δολάρια» και όλα εκείνα τα φιλμ της φίνας παρωδίας.
Ο Μορικόνε ως το 1990 έχει γράψει 280 σάουντρακ, εκ των οποίων δεν είναι λίγα εκείνα που παρουσιάζουν την πιο ελιτίστικη συνθετικά πλευρά του. Σε αυτή την περίοδο συγκαταλέγονται το «Θεώρημα» του Παζολίνι, η μουσική του για το σινεμά των αδελφών Ταβιάνι («Αλοζανφάν»), του Μάρκο Φερέρι («Χαρέμι») και του Τζουλιάνο Μοντάλντο («Ποιος σκότωσε τον θεατή»). Και ο Ρότα όμως έχει δουλέψει χωρίς τον Φελίνι συνθέτοντας μουσική για δύο σημαντικές ταινίες του Βισκόντι («Ο Ρόκο και τα αδέλφια του», «Γατόπαρδος»).
Οσο για τον Πιοβάνι, σε ένα διάλειμμα πιθανώς της συνεργασίας του με τους Ταβιάνι, έγραψε μουσική για τον Μάρκο Μπελόκιο και την ταινία του «Εν ονόματι του πατρός».
* Δυνατή συνύπαρξη
Υπάρχει κάτι δυνατό που συνδέει τον Ρότα με τον Πιοβάνι. Και αυτό είναι ο Φελίνι. Οταν πέθανε ο Ρότα, ο Φελίνι ζήτησε από τον Πιοβάνι να γράψει μουσική για τις ταινίες του. Ετσι έχουμε μια ενδιαφέρουσα συνύπαρξη στις ταινίες «Συνέντευξη», «Τζίντζερ και Φρεντ» και «Η φωνή του φεγγαριού». Εξαιτίας αυτού ίσως του γεγονότος συνδυάζεται συχνά η μουσική του ενός και του άλλου σε συναυλίες.
Αλλοι δύο μουσικοί που δεν ταυτίζονται με σκηνοθέτες αλλά έχουν αρκετό έργο πίσω τους είναι ο Πιέρο Πιτσιόνι, ο οποίος εμφανίζεται σε διάφορες ταινίες όπως είναι το «Πεθαίνοντας στην Αρένα» του Φραντζέσκο Ρόζι και ο «Δίκαιος θάνατος» του Μπερτολούτσι, και ο Αρμάντο Τροβαγιόλι, ο οποίος δούλευε συνήθως με τον Ετορε Σκόλα («Η νύχτα της Βαρέν»).
Οταν, βεβαίως, λέμε μουσική για τον ιταλικό κινηματογράφο εννοούμε Νίνο Ρότα. «Η δύναμη είναι η συνύπαρξη των δύο αυτών ανθρώπων, του Φελίνι και του Ρότα», λέει ο κ. Θάνος Φουργιώτης, βασικό στέλεχος του περιοδικού «Σινεμά» και διευθυντής της δισκογραφικής εταιρείας Ankh, η οποία ειδικεύεται στη μουσική του ευρωπαϊκού κινηματογράφου και δη του ιταλικού. «Ο Ρότα στην ουσία πήρε τα βιώματα του Φελίνι και τα έκανε μουσική. Είχαν αντίστοιχες μνήμες. Η μουσική του Ρότα εκπροσωπεί τη μνήμη. Δεν ψάχνουμε τι μας θυμίζει, απλώς ταυτιζόμαστε μαζί της. Και οι δυο τους δεν έπαιξαν το παιχνίδι του σοβαρού. Ούτε 55 ορχήστρες ούτε περίεργα μουσικά σχήματα. Απρόβλεπτα όμορφες μουσικές μόνο».
Ο Ρότα είναι μουσικός έντεχνος. Ξέρει καλά τη μουσική. Εχει υψηλές επιδόσεις σε όλα τα είδη της μουσικής. Εχει κάνει μουσική εκτός σινεμά και έχει γράψει επτά όπερες. Είναι επικεφαλής μιας ολόκληρης γενιάς μουσικών.
* Ποντάροντας στη μνήμη
Ο Μάνος Χατζιδάκις, ο οποίος αγαπούσε ιδιαιτέρως τον Ρότα, έλεγε συχνά πως «είχε ταλέντο ο Ρότα γιατί κατάφερε να ενώσει τις μνήμες με το παρόν». Κάτι που, όπως επισημαίνει ο Γιώργος Κουρουπός, καλλιτεχνικός διευθυντής της Ορχήστρας των Χρωμάτων, είχε και ο ίδιος ο Χατζιδάκις.
Η μουσική του ιταλικού κινηματογράφου ποντάρει στη μνήμη και κερδίζει. Οταν το κάνει ακόμη και σήμερα, χρόνια μετά τη «χρυσή» περίοδο του μαυρόασπρου, πετυχαίνει επίσης. Τι ήταν η μουσική για την ταινία «Σινεμά ο παράδεισος»; Ο Μορικόνε ανέσυρε μουσικές μνήμες και ενθουσίασε το κοινό. Η μουσική του «Ταχυδρόμου», που πήρε και Οσκαρ το ’95, επίσης στη μνήμη βασίστηκε. Ο Λούις Μπακάλοφ, που την υπέγραψε, δεν είναι όμως Ιταλός. Ενας Αργεντινός που ζει και δουλεύει στην Ιταλία είναι. Δούλεψε και με τον Φελίνι στην «Πόλη γυναικών» και ήταν υποψήφιος και το ’66 για Οσκαρ με την ταινία του Παζολίνι «Το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο», που κυκλοφορεί σε CD τις επόμενες ημέρες για πρώτη φορά παγκοσμίως και στην Ελλάδα. Για πρώτη φορά κυκλοφορεί τώρα σε CD και η μουσική του Ρότα για την ταινία της Λίνα Βερτμίλερ «Ιστορία έρωτα και αναρχίας», το οποίο CD θα διανείμει μάλιστα η Ελλάδα στην Ιταλία.
* Εντεχνο και εμπορικό
Αναφερόμενος στη μουσική του ιταλικού κινηματογράφου ο Γιώργος Κουρουπός επισημαίνει τη σχέση του με την όπερα. «Αυτό που χαρακτήρισε την ιταλική μουσική του 19ου αιώνα», λέει, «ήταν η άνθηση της όπερας που γίνεται λαϊκό θέαμα. Δεν λειτουργεί μόνο στην αστική τάξη, απλώνεται στις λαϊκές μάζες. Ο 20ός αιώνας, ο αιώνας της 7ης Τέχνης, στην πρώτη περίοδο του ιταλικού κινηματογράφου χρησιμοποιεί κατά κόρον τα ακούσματα της όπερας. Υπάρχει μια τέτοια πρώτη περίοδος που υπολογίζει πολύ στη μνήμη της όπερας. Μετά τον πόλεμο, με τον νεορεαλισμό στο σινεμά έχουμε άμεσα ή έμμεσα την επιρροή της όπερας. Ενα μέρος αυτής της λαϊκότητας μεταφέρεται στο σινεμά και το κοινό κατακλύζει τις αίθουσες του κινηματογράφου».
Οι μουσικοί που κάνουν σινεμά λειτουργούν στο μεταίχμιο του έντεχνου και του εμπορικού. «Δεν ξέρω αν ο Ρότα είναι εξίσου σημαντικός με τον Βέρντι, αλλά αν ο Βέρντι ζούσε, θα έγραφε μουσική για το σινεμά ή θα τον είχε “φάει” το Χόλιγουντ και θα έκανε μιούζικαλ», επισημαίνει ο Γιώργος Κουρουπός, που τονίζει τις δύο λειτουργίες της κινηματογραφικής μουσικής: «Να σου θυμίζει το φιλμ, να λειτουργεί η οπτική μνήμη ή να λειτουργεί αυτοδύναμα».
Οι σημαντικοί συνθέτες του κινηματογράφου επηρέασαν και καλλιτέχνες από άλλους χώρους, της ροκ π.χ. ή της τζαζ. Ο Γιάννης Πετρίδης μάς θυμίζει την περίπτωση του Φίλιπ Γκλας, του Ντέιβιντ Μπερν των Τόκιν Χεντς, της Κάρλα Μπλέι που διασκεύασε Μορικόνε και Ρότα, του Γουίντο Μαρσάλις, της Ντιαμάντα Γκαλάς. «Σημαντικός συνθέτης του ιταλικού κινηματογράφου για μένα είναι και ο Μάριο Νασιμπένε, ο οποίος έγραψε εκπληκτική μουσική όχι μόνο για ιταλικές ταινίες, όπως π.χ. ο “Αποχαιρετισμός στα όπλα” του Ντε Σίκα, αλλά και για άλλες ευρωπαϊκές».
* Στη συναυλία που θα δώσει αύριο, 8.30 μ.μ., στο Θέατρο Αλίκη η Ορχήστρα των Χρωμάτων το κοινό μπορεί να ακούσει, στο πρώτο μέρος, μουσικές από οκτώ ταινίες. Στο δεύτερο μέρος η Κική Μορφονιού θα ερμηνεύσει επτά τραγούδια του Νίνο Ρότα.
* Νίνο Ρότα: «Ο Γατόπαρδος» του Λουκίνο Βισκόντι (CAM), «Ιστορία έρωτα και αναρχίας» της Λίνα Βερτμίλερ (Ankh), «Οι νύχτες της Καμπίρια» του Φεντερίκο Φελίνι (Legend).
* Λουίς Μπακάλοφ: «Το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο» του Πιερ Πάολο Παζολίνι (Ankh).
* Ενιο Μορικόνε: «Σινεμά ο Παράδεισος» του Τζιουζέπε Τορνατόρε, «Μετέλο» και «Αλοζανφάν» των αδελφών Ταβιάνι (RCA).
* Εγκίστο Μάκι: «Πατέρας αφέντης» των αδελφών Ταβιάνι (GDM).
* Νίκολα Πιοβάνι: «Η νύχτα του Σαν Λορέντζο» των αδελφών Ταβιάνι (CAM).
* Αρμάντο Τροβαγιόλι: «Αρωμα γυναίκας» του Ντίνο Ρίζι (CAM).
* Τζιοβάνι Φούσκο: «Η περιπέτεια», «Εκλειψη», «Κόκκινη έρημος» του Μικελάντζελο Αντονιόνι (CAM). …και 5 θεματικές συλλογές
* «Il Neorealismo Italiano»: μουσική από 20 ταινίες του ιταλικού νεορεαλισμού ειδική έκδοση με διπλό CD και βιβλίο (CAM – Ankh).
* «Tutto Fellini»: διπλό CD και ειδικό ένθετο, επιλεγμένα μουσικά θέματα από όλες τις ταινίες του Φελίνι (CAM).
* «Comedy Italian Style»: πανόραμα των τραγουδιών και των μουσικών θεμάτων που συνόδεψαν τις ιταλικές κωμωδίες τις δεκαετίες ’60 και ’70 (CAM).
* «Ε. Morriconne per Ρ.Ρ. Pasolini»: μουσική του Ενιο Μορικόνε για τις ταινίες του Πιερ Πάολο Παζολίνι «Θεώρημα», «Μικρά και μεγάλα πούλια» κ.ά. (Intermezzo).
* «Nino Rota Film Music»: ο Νίνο Ρότα με και χωρίς τον Φεντερίκο Φελίνι (CAM).
