Με το τέλος του αιώνα πολλά και σημαντικά πράγματα, από εκείνα χωρίς τα οποία είναι δύσκολο να καταλάβουμε τη ζωή μας, φαίνεται να παίρνουν, επίσης, τέλος ή τουλάχιστον αρκετοί είναι αυτοί προδικάζουν ή εύχονται το τέλος τους. Ετσι, ανάμεσα σε άλλα, φαίνεται να τελειώνουν οι ιδεολογίες, η ίδια η ιστορία αλλά και η πολιτική είτε για τη δυστυχία είτε για την ευτυχία μας.
Η κατάσταση παρουσιάζει ξεχωριστό ενδιαφέρον στην περιοχή της πολιτικής, η οποία μόλις πριν από λίγες δεκαετίες ήταν το οξυγόνο μας. Ξαφνικά ο αέρας μάς φαίνεται ανεπίτρεπτα μολυσμένος και αναζητούμε τρόπους να καθαρίσουμε την ατμόσφαιρα. Ο πρώτος είναι και ο ευκολότερος: τέρμα με την πολιτική και τους πολιτικούς. Το μοτίβο είναι πανάρχαιο και πασίγνωστο. Οι πολιτικοί μάς εμπαίζουν· το μόνο πράγμα που τους ενδιαφέρει είναι να κρατηθούν πάση θυσία στην εξουσία και για να το πετύχουν είναι διατεθειμένοι σε κάθε είδους συμβιβασμό. Το μοναδικό, σχεδόν, μέλημά τους σε ό,τι μας αφορά είναι να μας στήνουν παγίδες, ενώ μας θυμούνται κάθε φορά που μας χρειάζονται, για να μας ξεχάσουν κάθε φορά που τους χρειαζόμαστε. Αν αυτή είναι πράγματι η συμπεριφορά των πολιτικών, είναι δίκαιη η αγανάκτηση εκ μέρους των πολιτών. Το πιο παράξενο είναι ότι με την αγανακτισμένη αυτή αντίδραση συμφωνούν και αρκετοί πολιτικοί: βρίσκουν ότι ο πολιτικός κόσμος έχει πια χάσει την αξιοπιστία του και αναζητούν τρόπους να επανακτήσουν τη χαμένη τιμή της πολιτικής.
Η συμφωνία σημαντικής μερίδας πολιτών και πολιτικών ως προς την έκπτωση των πολιτικών αξιών ενισχύεται και από την ανησυχία πολλών πνευματικών ανθρώπων για την κατάρρευση των αξιών εν γένει, ούτως ώστε ο ξεπεσμός της πολιτικής να συνοδεύεται από τον ξεπεσμό της ηθικής. Ισως μάλιστα, στην προκειμένη περίπτωση, να εξασφαλίζεται και ένα είδος θεωρητικού θεμελίου, που θα εξηγούσε την παρακμή της πολιτικής: πώς θα μπορούσε η πολιτική να παραμείνει αξία σε μια εποχή μηδενισμού των αξιών; Αν έτσι έχουν τα πράγματα, η κατάσταση δεν φαίνεται και τόσο απελπιστική· αρκεί να επιστρέψουμε στις θεμελιώδεις αξίες που χαρακτηρίζουν τον άνθρωπο ως άνθρωπο και να απαιτήσουμε την ευθυγράμμιση της πολιτικής με τις ακλόνητες αυτές αξίες. Το αντίδοτο στην έκπτωση της πολιτικής θα ήταν ο πληθωριστικός λόγος περί ηθικής: η ηθικολογία.
Στην ολισθηρή αυτή οδό δεν άργησε να δημιουργηθεί κυκλοφοριακή συμφόρηση. Ελάχιστοι, πράγματι, είναι αυτοί που αντιστέκονται στον πειρασμό της ηθικολογίας, όπως το πιστοποιούν όλο και περισσότερο τον τελευταίο καιρό τα λόγια που ακούμε και τα γραπτά που διαβάζουμε. Σχεδόν παντού, ένα λογύδριο περί ηθικής αποτελεί το απαραίτητο πιστοποιητικό που συνοδεύει τα λόγια, κάτι σαν σήμα, με το οποίο δηλώνεται ότι αυτός που μιλάει και γράφει συμμετέχει στη γενική κατακραυγή εναντίον της εποχής.
Ενώ πολλοί ηθοποιοί καταθέτουν στις παραστάσεις τους την ψυχή τους, όπως τουλάχιστον το ισχυρίζονται οι ίδιοι στις συνεντεύξεις που δίνουν, βρίσκουν έναν τρόπο να διαμαρτυρηθούν ταυτοχρόνως για τη χαμηλή στάθμη του θεάτρου στη χώρα μας. Ενώ πολλοί τραγουδιστές, αντί να αρκεστούν στη διασκέδαση του κοινού, θέτουν εαυτούς στην υπηρεσία των εθνικών θεμάτων, διαπιστώνουν με νόημα ότι τα θέματα αυτά δεν οδηγούνται με επάρκεια και αποφασιστικότητα στη λύση τους. Ακόμη και οι περισσότεροι δημοσιογράφοι δεν αρκούνται στην ουδέτερη και επαγγελματική καταγραφή των γεγονότων που παρουσιάζουν· συνοδεύουν την περιγραφή τους με ηθικοπλαστικά σχόλια, που κάνουν πολλές φορές τα δελτία ειδήσεων να μοιάζουν με άμβωνες ή εισαγγελικές έδρες.
Αν οι προηγούμενες παρατηρήσεις δεν αστοχούν εντελώς, μου φαίνεται ότι προκαλούν μια ερώτηση λογικής τάξεως, σχεδόν αναπόφευκτη: πώς είναι δυνατόν να διαπιστώνεται η απουσία ηθικών αξιών, σε μια εποχή όπου η πλειοψηφία τις ασπάζεται, τις επιθυμεί και προφανώς εργάζεται για την πραγμάτωσή τους; Θα μπορούσε μάλιστα να ισχυριστεί κανείς ότι μια κοινωνία στην οποία σχεδόν οι πάντες διαπιστώνουν ηθική ανεπάρκεια και την καταγγέλλουν αποτελεί σχήμα οξύμωρο. Εκτός αν υποθέσουμε ότι η ηθικολογία συμβάλλει στη συρρίκνωση της ηθικής.
Πράγματι, όπως το γνωρίζουμε όλοι από την καθημερινή μας πείρα, χωρίς δηλαδή ιδιαίτερη θεωρητική ή άλλη κατάρτιση, ο λόγος περί ηθικής δεν είναι απαραίτητο να συνοδεύεται από ηθική στάση ζωής. Η επικίνδυνη ιδιομορφία της ηθικολογίας είναι ότι μπορεί να ανθίσει σε όλα τα χείλη. Τίποτε δεν εμποδίζει έναν αγοραίο άνθρωπο να στραφεί με βιαιότητα εναντίον του αγοραίου λόγου, όπως και τίποτε δεν εμποδίζει έναν αγοραίο τηλεοπτικό σταθμό να καταγγείλει με πύρινους λόγους τη χυδαιότητα. Το γεγονός ότι η παρατήρηση αυτή είναι κοινότοπη δεν μας επιτρέπει να την αγνοήσουμε. Το αντίθετο μάλιστα: θα έπρεπε να τη λάβουμε σοβαρά υπόψη μας κάθε φορά που διαπιστώνουμε γύρω μας ηθικολογική έξαρση.
Τέτοιου τύπου εξάρσεις πυκνώνουν όλο και περισσότερο τελευταία, στρέφοντας τα πυρά τους εναντίον της πολιτικής πράξης και του πολιτικού λόγου. Το πράγμα δεν είναι δύσκολο, όταν αναλογιστεί κανείς ότι η συγκυρία προσφέρει τις κατάλληλες υποδοχές. Η αδιαμφισβήτητη εμπλοκή της πολιτικής στα κανάλια της έντυπης και της ηλεκτρονικής δημοσιογραφίας, για παράδειγμα, δημιουργεί ανησυχητικά ερωτήματα και νόμιμα ερωτήματα γύρω από το σθένος και την αποτελεσματικότητα της πράξης και του λόγου των πολιτικών. Η καταδίκη όμως και η καταγγελία παρόμοιων φαινομένων δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση εξήγηση· και τούτη εδώ θα ήταν σήμερα, όπως ήταν και χθες, το πραγματικό ζητούμενο. Γιατί, όπως το διδάσκει η πολύ πρόσφατη ιστορία, τόσο η δική μας όσο και η ευρωπαϊκή, το πρώτο και αποδοτικό βήμα όλων των φασιστικών καθεστώτων ήταν η καταγγελία του Τύπου, της πολιτικής και των πολιτικών και η αντικατάστασή τους από αρχές που θα είχαν ως έργο την εξυγίανση της κοινωνίας.
Είναι αλήθεια ότι πολλοί πιστεύαμε, ως χθες ακόμη, ότι ο μαρξισμός αποτελούσε ασφαλή οδηγό, τόσο για την πολιτική πράξη όσο και για την πολιτική θεωρία. Η Ιστορία όμως ακολούθησε τον δικό της δρόμο και στην απότομη και απροσδόκητη αυτήν τροπή πρέπει να αναγνωρισθεί μια ακόμη αφορμή που απομακρύνει τους ανθρώπους από την πολιτική. Ισως όμως η ιστορική αυτή συγκυρία να έχει τελικά αγαθά αποτελέσματα: ενδέχεται να επιστρέψουμε στην πολιτική πράξη γιατί εκτός πολιτείας οι άνθρωποι είναι ή θηρία ή θεοί οπλισμένοι με υπομονή και αποφασισμένοι να αναλάβουμε το ρίσκο της προσωπικής σκέψης. Στην προοπτική αυτή ίσως πραγματοποιηθεί αυτό που ο Σπινόζα ονειρευόταν για τους ανθρώπους στην «Ηθική»: όσο το δυνατόν περισσότεροι να σκέφτονται όσο το δυνατόν περισσότερο.
Ο κ. Γεράσιμος Βώκος είναι αναπληρωτής καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
