1 Ξέρομε πόσο η χούντα υπονόμευσε τελικά τον πατριωτισμό για τον οποίον εκόπτετο. (Κάτι ανάλογο με την υπονόμευση της δημοκρατικής συμμετοχικότητας εξαιτίας του προ δεκαετίας λαϊκισμού…). Σήμερα πάντως μου φαίνεται πως επιστρέφομε σ’ έναν πατριωτισμό υγιέστερον καθαρμένον απ’ τις κορώνες-του, άρα ουσιωδέστερον.
Συμβολή μικρή σ’ αυτήν την ουσιαστικοποίηση θα μπορούσε να είναι και η ενίσχυση της ιστορικής μνήμης (25η Μαρτίου γαρ) μιας άλλης κατηγορίας ηρώων. Πρόκειται για τους Μηχανικούς αγωνιστές του μεγάλου ξεσηκωμού του Γένους: Με όπλο το μυαλό, τα μπράτσα, τη λεβεντιά-τους (και το αίμα-τους τελικά), και τον Τούρκο διώξανε, και παρακαταθήκη (μισολησμονημένη) άφησαν για τη ζωογόνο σημασία της Τεχνολογίας.
2 Θα εστιάσω σήμερα μόνο στο Μεσολόγγι το κατακαϋμένο. Εκεί όπου τα στοιχειώδη αμυντικά χωματουργικά των ντόπιων είχαν αναχαιτίσει τον Ομέρ Βρυώνη (χειμώνας του 1822), αποδεικνύοντας τη μέγιστη σημασία των οχυρώσεων. Ετσι, ο Αλ. Μαυροκορδάτος αναθέτει την μελέτη, επίβλεψη και κατασκευή (δι’ αυτεπιστασίας) ενός τεχνικώς σύγχρονου τείχους στον Μιχαήλ Πέτρου Κοκκίνη. Ο Κοκκίνης, επιστήμων Μηχανικός, σπουδαγμένος στη Γαλλία, εδίδασκε εκείνον τον καιρό (1822) θετικές επιστήμες1 στην ανώτερη Ελληνική Σχολή του Βουκουρεστίου. Το σαράκι του Γένους του έτρωγε τα στήθια όμως. Κι είχε παρατήσει τη βολή-του για να συμπαρασταθή στον Αλέξανδρο Υψηλάντη. Τώρα, κατεβαίνει (μετά από μύρια εμπόδια) στην Ελλάδα (Φεβρ. 1823), και μέσα σ’ έναν μήνα τελειώνει την μελέτη, και ξεκινάει την κατασκευή του «Ελληνικού Επταγώνου2 αρ. 1» όπως το βαφτίζει το έργον. Ολες οι ορθολογικές θεωρίες της στρατιωτικής Μηχανικής μπαίνουν στην υπηρεσία αυτού του μεγάλου έργου. Καί στη σύλληψη, καί στη χάραξη, καί στη σύνθεση των δομικών υλικών που χρησιμοποιούνται. Οι συνθήκες όμως είναι φοβερά δύσκολες. Ο Κοκκίνης (ο «Ιντζενιέρης» του Μεσολογγίου) βιώνει τη μεγάλη Ωρα της ζωής-του κι αναδεικνύεται προσωπικότητα πολλαπλή: Εκτός απ’ την επιστήμη-του, δείχνει τις διευθυντικές-του ικανότητες ολημερίς. Είναι οργανωτής ακάματος, εκδίδει «καθημερινάς προσταγάς», επιθεωρεί τα οικονομικά ως κέρβερος (η φτώχεια και ο πόλεμος προάγουν εις ρεμούλαν), επιβλέπει τους εργάτες-του οργανωμένους σε δεκαρχίες3 και εκατονταρχίες, βομβαρδίζει την Σεβαστήν Διοίκησιν με διπλωματικότατες αναφορές, τιμά τους φιλέλληνες (δωρητές κεφαλαίων όπως ο Byron κι ο Murray, αλλά και επιτόπου συνεργάτες όπως ο Βέλγος Botte). Είναι άτεγκτος με τους λουφαδόρους επιστάτες («το ιερόν έργον του γένους δεν γνωρίζει αρρωστίαν»), αλλ’ είναι και σκληρός με την ίδια-του την οικογένεια που την φέρνει μαζί-του στην Ελλάδα μές στον πόλεμο. Και μ’ όλα τούτα, παίρνει μισθό ένα γρόσι την ημέρα (σύν ψωμί) όσο ακριβώς παίρνουν κι οι χτίστες4 του.
Μέσα σ’ ένα τέτοιο πλέγμα, αυτός ο Τεχνικός θα γράψη (14.05.1823) την υψιπετή (αλλά στασιαζόμενη, φεύ) προφητεία: «Η επανάστασις ημών θέλει γεννήσει όχι μόνον προτερήματα συνήθη, αλλά πνεύματα εξαίσια εις παν είδος επιστημών και τεχνών». Ποτέ δεν είν’ αργά…
3 Θαυμάζω πάντοτε την ονοματοθεσία των προμαχώνων του τείχους του Μεσολογγίου. Ονοματοθεσία κινημένη απ’ τον ίδιον τον Κοκκίνη (τέκνο του Διαφωτισμού και του εταιρισμού της εποχής-του), αλλά στεριωμένη στη συναίνεση του λαού της πόλεως. Για κάθε ντάπια λοιπόν του φοβερού-τους τείχους, διαλέξανε ονόματα σπουδαίων μαχητών της Ελευθερίας. Ετσι, κάθε προμαχώνας στοίχειωνε και στέριωνε με τη θυσία των ομώνυμων ηρώων, ελλήνων: Σαχτούρη, Μαυρομιχάλη, Μιαούλη, Μπότσαρη, Μακρή, Ρήγα, Κανάρη, Δρακούλη αλλά και Κοραή και Ιγνατίου (πράγμα που είναι ισοδύναμο με ‘κείνο το «πρώτη ετόλμησεν η τάξις των ξενιτεμένων λογιωτάτων κι έμβασεν και τους αρματωλούς εις τα αίματα», Κασομούλης). Εκείνο όμως που με γοητεύει είναι η πληθώρα των ξένων αγωνιστών της Ελευθερίας που απαθανατίζονται πάνω στις ντάπιες του Μεσολογγιού. Ακούστε:
Του Βύρωνος, λογικό θα πής, και τα λεφτά-του και την παρουσία-του και τη ζωή-του έδωσε.
Του Κοτσιούσκου: Εθνικού ήρωα της Πολωνίας! Εδώ τί λέτε;
Του Γουλιέλμου Τέλλου, του ήρωα της Ελβετίας.
Του Τοκελί, ούγγρου ελευθερωτή της Τρανσυλβανίας.
Του Φραγκλίνου, εταιριστή Διαφωτιστή και θεμελιωτή της αμερικανικής ανεξαρτησίας.
Του Νόρμαν, του γερμανού φιλέλληνα που τραυματίσθηκε στη μάχη του Πέτα.
Του Γουλιέλμου της Οράγγης, ελευθερωτή της Ολλανδίας.
Του Σέφηλντ (του άγγλου λόρδου που διέσωσε 70 φιλέλληνες καθώς έρχονταν στην Ελλάδα).
Του Σκεντέρμπεη, άκουσον άκουσον, του Αλβανού ήρωα.
Σε όλα τούτα διακρίνει κανείς τον «λόγιο» δάκτυλον: Κάμποσα απ’ αυτά τα ονόματα όμως, βρίσκονταν στα στόματα όλων των κατοίκων, γιατί οι μνήμες της συμβολής-των ήσαν πρόσφατες. (Μην κυττάς πόσο μπαταχτσήδες είμαστε ‘μείς σήμερα και τους ξεχάσαμε).
4 Οταν σε λίγο οι προμαχώνες αυτοί θα βαφτούνε με το αίμα της Εξόδου, ποιός αντέχει ν’ αποφύγη τον συνειρμό «όλα τα αίματα της λευτεριάς στο ίδιο ρυάκι της Παράδεισως κυλάνε»;
Ο Κοκκίνης θα χάση κι ο ίδιος τη ζωή-του στην Εξοδο. Μόλις είχε τελειώσει την τελευταία τεχνολογική-του προσφορά στο Μεσολόγγι: Είχε κατασκευάσει μές στη νύχτα μια ξύλινη γέφυρα5με «άντωση» για να περάσουν οι Μεσολογγίτες πάνω απ’ την εξωτερική τάφρο του Φρουρίου.
Κι εμείς; Πώς το κρατήσαμε, πώς το συντηρήσαμε, πώς το αναδείξαμε εκείνο το μοναδικό τεχνικό αρχιτεκτονικό και εθνικό Μνημείο; Ας μή γίνεται λόγος καλύτερα: Οι καταπατητές, ο (κρατικός) σιδηρόδρομος και ο ενδημικός νεοπλουτισμός μας στέρησαν από έναν θησαυρό. Φαίνεται όμως ότι τώρα κάτι σοβαρότερο πάει να γίνη. Γένοιτο!
1. Ο απελευθερωτικός άνεμος των θετικών επιστημών έπνεε ήδη παντού στις ελληνίδες χώρες, απ’ τον καιρό του Ρήγα τουλάχιστον. Η λόγια παράδοση έκανε τη δουλειά-της, κι οι επιστήμες τη δικιά-τους. Μόνο μεσοδρομής η συνταγή εχάλασε κι ο λογιωτατισμός μας έπνιξε…
2. Προς τιμήν εκείνου του μέγιστου στρατιωτικού έργου, προτείνω τη μετονομασία του κατα κακόζηλον αμερικανισμόν ονομασθέντος «Πενταγώνου»-μας σε Επτάγωνον: Ετσι κι αλλιώς, γωνιές δεν έχει για να κάνωμε λάθος στο μέτρημα…
3. Πώς να μη θυμηθώ το πρώτο-μου αξίωμα ως δεκάρχη στην ΕΠΟΝ (1943), πριν να τους τα βροντήξω: Εμείς τα μειράκια ήμασταν άραγε οξυδερκέστεροι «άλλων», που δεν διέγνωσαν το ιστορικό κουκούλωμα της Αντίστασης, και την 20-ετή οπισθοδρόμηση της Χώρας;
4. Εις τούτο τουλάχιστον μοιάζουν κι οι σύγχρονοι Ελληνες Μηχανικοί, των οποίων, στην συντριπτική πλειονότητα, οι μισθοί είναι ίσοι με το εισόδημα των τεχνιτών-τους.
5. Ιδέστε τον πυκνό ζωγραφικό πίνακα του Βρυζάκη («Η Εξοδος»), όπως αναπαράγεται και στον τόμο «Πρώτοι Ελληνες Τεχνικοί της περιόδου της Απελευθέρωσης» (ΤΕΕ, 1976), απ’ τον οποίο και σταχυολόγησα τα δεδομένα αυτής της επιφυλλίδας.
Ο κ. Θ. Π. Τάσιος είναι καθηγητής του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου.
