Aeolian Lesbos. Photographs: Liza Evert. Texts: Aglaia Archontidou, Lilian Acheilara, Pantelis Argyris. Translation: Alexandra Douma. Published by Liza Evert – Constelation Books, Athens 1996, p. 242. Μετάφραση του Λέσβος η Αιολική. Κείμενα: Αγλαϊας Αρχοντίδου, Λίλιαν Αχειλαρά, Παντελή Αργύρη. Φωτογραφίες Λίζας Εβερτ, εκδόσεις Αστερισμός – Λίζα Εβερτ, Αθήνα 1995, σελ. 238.
αν το παλιό σεντούκι που το περιεχόμενό του δεν έπαψε ποτέ να χρησιμοποιείται και ωστόσο κάθε φορά που το ανοίγεις ξαφνιάζεσαι καθώς ξεχύνεται μια μυρωδιά λεβάντας ανακατεμένης με παλιομοδίτικα αρώματα, η Λέσβος έφθασε στις μέρες μας διατηρώντας συνήθειες και έθιμα άλλων εποχών, κάποτε πανάρχαιων και άλλοτε πάλι μόλις χθεσινών. Ασφαλώς τούτο το νησί δεν προσεγγίζεται εύκολα και ούτε μπορείς να το γνωρίσεις από έναν τουριστικό οδηγό. Απο τη βαθιά αρχαιότητα εδώ άνθησαν οι τέχνες και τα γράμματα, εδώ γεννήθηκε και δίδαξε η Σαπφώ, εδώ ο Αλκαίος, από εδώ κατάγεται ο Ελύτης, θρέμμα της είναι ο Μυριβήλης και αυτήν αγάπησε ο Βενέζης. Εδώ είδε το φως και τον κόσμο με τον δικό του ανορθόδοξο τρόπο ο Θεόφιλος.
Οταν στις δεκαετίες μετά τον πόλεμο το ένα μετά το άλλο τα νησιά του Αιγαίου έμπαιναν στον χορό της μόδας και στα προγράμματα των τουριστικών γραφείων, η Λέσβος έμεινε ξεχασμένη στο περιθώριο. Εξω από τις ρότες των κρουαζιερόπλοιων και τα όνειρα της λατρείας του ήλιου και της θάλασσας, η Λέσβος συνέχισε να ζει στον λήθαργο μιας παρακμής που είχε ξεκινήσει νωρίτερα, όταν σίγησαν τα εργοστάσια του λαδιού και με τον καιρό άρχισαν να σφραγίζονται και να εγκαταλείπονται τα μεγάλα σπίτια της Μυτιλήνης.
Πίσω όμως από τη ρομαντική εικόνα, υπάρχει η άλλη Λέσβος που συνεχίζει τη ζωή. Αυτό το μείγμα της εγκατάλειψης και της ζωντάνιας αναζήτησε και μας δίνει ο φακός της Λίζας Εβερτ. Γιατί η Λέσβος είναι το νησί με την πλούσια φύση, τα νερά και τα δάση με τις καστανιές, όπου από τη μονοκαλλιέργεια της ελιάς εδώ ζει μια γερά ριζωμένη στη γη αγροτική τάξη και δίπλα της ένας ολόκληρος κόσμος νοικοκυραίων μικρεμπόρων. Ακόμη, είναι ένα νησί με αυτοφυή πυρήνα λογίων και δασκάλων με έντονη κοινωνική συμμετοχή, που είναι σαν να μη διέκοψαν ποτέ την παράδοση στα γράμματα. Γι’ αυτή την άλλη Λέσβο μιλάει τούτο το βιβλίο.
Η «Λέσβος η Αιολική» της Λίζας Εβερτ καθώς και η αγγλική μετάφρασή της «Aeolian Lesbos», που κυκλοφόρησε πρόσφατα και στάθηκε και το έναυσμα γι’ αυτό το σημείωμα, είναι χωρίς αμφιβολία ένα εντυπωσιακό φωτογραφικό λεύκωμα, όπως γνωρίζει καλά η φωτογράφος και τελευταία και εκδότρια κ. Εβερτ να ετοιμάζει. Ακολουθώντας μιαν επιτυχημένη συνταγή, ο τόμος χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο, τα κείμενα με έγκυρες υπογραφές καλύπτουν την ιστορία του νησιού από την αρχαιότητα ως τις ημέρες μας. Στο δεύτερο, οι φωτογραφίες παρασύρουν τον αναγνώστη σε μιαν άλλη περιπλάνηση, στη φύση, στους ανθρώπους, στην αρχιτεκτονική, στα έθιμα. Ως εδώ ο δρόμος είναι γνωστός και η επιτυχία αναμενόμενη. Το βιβλίο όμως προχωρεί πιο πέρα ρίχνοντας το βάρος στη νεότερη ιστορία και συγκεκριμένα στους πέντε αιώνες που ακολουθούν την πτώση του Βυζαντίου.
Η ιστορία των αρχαίων χρόνων δίνεται με συντομία αλλά θαυμαστή πληρότητα από την έφορο Αρχαιοτήτων κ. Αγλαΐα Αρχοντίδου, μια αρχαιολόγο που γνωρίζει όσο λίγοι την κάθε πέτρα του νησιού και την ιστορία. Και το ίδιο σύντομο είναι και το κείμενο το αφιερωμένο στους βυζαντινούς χρόνους της κ. Λίλιαν Αχειλαρά. Σε αντίθεση, η τρίτη περίοδος της ιστορίας του νησιού, που ξεκινάει από την τουρκική κατάκτηση και ενσωμάτωσή του στην οθωμανική αυτοκρατορία το 1462 και φθάνει ως τις μέρες μας, αναπτύσσεται σε έκταση αλλά και σε βάθος από τον ιστορικό κ. Παντελή Αργύρη. Εμπλουτισμένο με λιθογραφίες από τη συλλογή του Τάκη Παπουτσάνη και παλιές κάρτες από τη συλλογή του Στρατή Μολίνου, το κείμενο του Παντελή Αργύρη παραθέτει τα γεγονότα μιας ιστορίας λιγότερο γνωστής. Η αφήγηση, γλαφυρή, παρασύρει τον αναγνώστη στα όσα διαδραματίστηκαν και στους συσχετισμούς τους με τις εξελίξεις στην υπόλοιπη Ευρώπη. Και ο αναγνώστης της ελληνικής έκδοσης θα έχει την απόλαυση μιας ρέουσας γλώσσας σε ένα κείμενο όπου η πολιτική ιστορία μπλέκεται με τη διπλωματία, την οικονομία και τις κοινωνικές επιπτώσεις τους. Μέσα από μιαν εξαντλητική έρευνα αρχειακού υλικού, ο κ. Αργύρης δίνει ανάγλυφο τον πυρήνα των λογίων και των δασκάλων που διαμόρφωσαν την πλούσια πνευματική ζωή του τόπου.
Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, που είναι αποκλειστικά εικονογραφικό, οι φωτογραφίες της Λίζας Εβερτ μιλάνε με ευαισθησία για τους ανθρώπους και τα έργα τους, για τα πανηγύρια και για πανάρχαια έθιμα που σε λίγα μέρη της Ελλάδας έχουν απομείνει τόσο ζωντανά όσο εδώ. Χωρίς ρομαντικά φτιασίδια, οι φωτογραφίες διηγούνται με τον τρόπο τους την ιστορία. Μπορεί τα παράθυρα των μεγάλων σπιτιών της Μυτιλήνης να είναι σφραγισμένα κι οι καμινάδες των εργοστασίων σβηστές, όμως το μάζεμα της ελιάς συνεχίζεται και οι ψαράδες εξακολουθούν να ρίχνουν τα δίχτυα τους στον Κόλπο της Γέρας και της Καλλονής. «… Με την ηλικία της θάλασσας στα μάτια και με την υγεία του ήλιου στο κορμί…», όπως λέει ο Ελύτης. Και τα παλικάρια στολίζουν τα άλογα για τα πανηγύρια, που εδώ γίνονται για τους προσκυνητές και όχι για τους τουρίστες.
Ετσι, ετούτο το βιβλίο είναι περισσότερο μια έρευνα και μια καταγραφή της αληθινής Λέσβου και λιγότερο ένα φωτογραφικό λεύκωμα ενός ακόμη αιγαιοπελαγίτικου νησιού. Είναι μια μελέτη με ντοκουμέντα πολύτιμα, που αποδίδονται με αμέριστη ευαισθησία για το φαινόμενο που είναι η Λέσβος.
