Φαίνεται ότι οι κρίσεις μας για τα έργα των ανθρώπων είναι διαφορετικές όταν οι κρινόμενοι είναι ζωντανοί απ’ ό,τι όταν είναι νεκροί. Ισως το φαινόμενο να είναι παγκόσμιο αλλά ασφαλώς παρατηρείται στην Ελλάδα. Εχω παρατηρήσει ότι πολλά άτομα που δεν έτυχαν ιδιαιτέρων τιμών όσο ζούσαν, μετά τον θάνατό τους χαρακτηρίσθηκαν μεγάλοι. Αυτό συμβαίνει κυρίως στις περιπτώσεις ηθοποιών, τραγουδιστών, συνθετών, συγγραφέων και ποιητών, δηλαδή σε περιπτώσεις ατόμων που βρίσκονται κατά κανόνα κάτω από τα φώτα της δημοσιότητας. Ο χαρακτηρισμός δε ως μεγάλης ηθοποιού ή ως μεγάλου μουσικού, δηλαδή η ανακήρυξη σε μεγαλειότητα, γίνεται από κάποιον που συνήθως δεν έχει μεγάλη σχέση με τον χώρο στον οποίο εργάστηκε ο νεκρός του οποίου η μεγαλοσύνη αναγνωρίζεται. Η ανακοίνωση συνήθως γίνεται ανεπισήμως και επιμόνως από κάποιον άσχετο του ραδιοφώνου, της τηλεόρασης ή κάποιας εφημερίδας.
Με άλλα λόγια, αυτό που συμβαίνει είναι ότι ξαφνικά ακούμε για κάποιον (ή κάποια) τον οποίον θεωρούμε μέτριο, καλό ή έστω και αξιόλογο: Απεβίωσε χθες ο μεγάλος μας συνθέτης… ή… η μεγάλη ηθοποιός… Μια ενδιαφέρουσα πλευρά αυτού του φαινομένου είναι ότι συχνά ο μετά θάνατον αναφερόμενος ως μεγάλος είχε εν ζωή κατακριθεί ως κατώτερος αυτού που πράγματι ήταν.
Το θέμα είναι ενδιαφέρον και αξίζει να σκεφθεί κανείς τους παράγοντες που το εξηγούν. Μια λογική ερμηνεία είναι η άγνοια. Αν δεν γνωρίζεις την αξία κάποιου, είναι καλύτερα να δείξεις επιεική κρίση κυρίως όταν είναι νεκρός. Υπάρχει η τάση, και ως ένα βαθμό είναι κατανοητή, να είμαστε υπερβολικά επιεικείς με τους νεκρούς, ακόμη και όταν πρόκειται για κρίσεις επί του έργου τους. Μια άλλη εξήγηση είναι όταν ο νεκρός είχε γνωστές ιδεολογικές αντιλήψεις ή, ακόμη περισσότερο, είχε στενές σχέσεις με κάποιο πολιτικό κόμμα. Στην περίπτωση αυτή είναι κατανοητό το πολιτικό κόμμα να προσπαθεί να μεγεθύνει το καλλιτεχνικό ή επιστημονικό έργο του νεκρού, να τον μυθοποιεί και να αποσπά πολιτικά οφέλη εξ αντανακλάσεως. Αν, π.χ., ο Αϊνστάιν ήταν σοσιαλιστής, είναι λογικό να επηρεάσει εμένα τον απλό άνθρωπο και να με κάνει να δω θετικά την υπόθεση του σοσιαλισμού. Αφού ένας τέτοιος μεγαλοφυής επιστήμονας είναι σοσιαλιστής, θα σκεφθώ, κάτι καλό θα έχει ο σοσιαλισμός.
Μια τρίτη εξήγηση είναι η εξής: Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν λόγο να ωραιοποιούν τη μεταθανάτια εικόνα και να διογκώνουν τη σημασία του έργου του νεκρού. Και ο λόγος είναι απλός: αυξάνοντας τεχνητά και στα μάτια των ανθρώπων την αξία του έργου του νεκρού συγγραφέα, αυξάνονται οι πωλήσεις των βιβλίων του και τα κέρδη του εκδότη. Το ίδιο συμβαίνει και με τους ηθοποιούς των οποίων οι ταινίες, σε πολλές περιπτώσεις, προβάλλονται περισσότερες φορές μετά θάνατον παρά κατά την εποχή που ήταν στη ζωή. Το ίδιο συμβαίνει και στις περιπτώσεις γνωστών συνθετών που οι ίδιοι έζησαν σχεδόν φτωχοί, αλλά οι εταιρείες κέρδισαν πολλά.
Φυσικά με τα παραπάνω δεν υπαινίσσομαι ότι όταν γίνονται κρίσεις τέτοιου χαρακτήρα για κάποιον σπουδαίο άνθρωπο που πέρασε στην άλλη ζωή θα πρέπει κατ’ ανάγκην να σκεφτόμαστε ότι πίσω από τις ευμενείς κρίσεις βρίσκονται κρυμμένα πολιτικά ή οικονομικά συμφέροντα. Απλούστατα, υποστηρίζω ότι πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί, εφόσον δεν έχουμε προσωπική κρίση για τη σημασία του έργου. Ενισχυτικό αυτής της άποψης είναι ότι το φαινόμενο αυτό δεν παρατηρείται στις περιπτώσεις των επιστημόνων που μας εγκαταλείπουν για να μεταβούν στον άλλο κόσμο. Μπορώ να θυμηθώ πολλούς επιστήμονες που μετά τον θάνατό τους όχι μόνο δεν θεωρήθηκαν σπουδαίοι ή μεγάλοι, παρ’ ότι μπορεί να ήταν, αλλά ούτε κανείς ασχολήθηκε με τη ζωή τους ή το έργο τους. Ο θάνατος αυτών των επιστημόνων δεν μπορούσε να γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης, και γι’ αυτό εύκολα και γρήγορα ξεχάστηκαν.
Αντιλαμβάνομαι ότι σε συζητήσεις όπου μπορούν να αναφερθούν ή να υπονοηθούν ονόματα νεκρών είναι εύκολο να υποπέσει κάποιος σε σφάλμα και να διαπράξει ατόπημα. Γι’ αυτό βιάζομαι να τονίσω ότι η ανάλυση αυτή στην ουσία της δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένους νεκρούς ή ζωντανούς καλλιτέχνες ή επιστήμονες. Αναφέρεται σε μια άσχημη πλευρά της κοινωνίας μας, από την οποία φαίνεται ότι μπροστά στο κέρδος κάθε δισταγμός υποχωρεί. Η εκμετάλλευση των ζωντανών δεν είναι αρκετή, επεκτείνεται και στους νεκρούς.
Ο κ. Θεόδωρος Π. Λιανός είναι καθηγητής της Πολιτικής Οικονομίας στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
