από 150 βιβλιοπωλεία και πολλά άλλα μετατράπηκαν σε βιβλιοχαρτοπωλεία. Η Στοά του Βιβλίου που άνοιξε στο κέντρο της Αθήνας δεν είναι ακόμη γνωστή
στο ευρύ κοινό και οι βιβλιοπώλες, αμήχανοι, κάνουν εκπτώσεις…
Δώδεκα το μεσημέρι στη Στοά του Βιβλίου και οι διερχόμενοι κοιτούν τις βιτρίνες μάλλον με απορία. Φαίνεται ότι οι περισσότεροι προτίμησαν τη στοά για να συντομεύσουν τη διαδρομή τους και να προστατευθούν από τον ήλιο. Σε ένα από τα ξύλινα παγκάκια αναπαύονται δύο μαθήτριες με φυσιογνωμίες που προδίδουν βιβλιοφιλία. Τις ρωτάμε αν γνώριζαν την ύπαρξη του αθηναϊκού «Σίτι» των εκδοτών και απαντούν καταφατικά. Η συνέχεια όμως ανατρέπει τις εντυπώσεις: «Εργάζεται εδώ η μητέρα μου και ήρθα να της κάνω επίσκεψη». Παρατηρήσαμε την κίνηση για ένα ημίωρο: ορισμένοι περίεργοι στάθηκαν στις βιτρίνες και κάποιοι πιο… τολμηροί μπήκαν σε καταστήματα (και βγήκαν χωρίς να κρατούν σακούλα).
Η υπάλληλος στο κατάστημα των εκδόσεων «Κάκτος» αναφέρει ότι όλη την ημέρα παρατηρείται χαμηλή κίνηση πελατών: «Ανακαλύπτουν τη στοά τυχαία. Δεν έρχεται κανείς επιτούτου. Και από αυτούς που τελικά μπαίνουν στο μαγαζί, ένας στους 15 αγοράζει». Και καταλήγει: «Θέλει διαφήμιση. Οπως γίνεται και με τα καινούργια βιβλιοπωλεία που έχουν εκατοντάδες πελάτες από την πρώτη ημέρα…». Σε ένα από τα μεγάλα καταστήματα της στοάς συστεγάζονται οι εκδόσεις «Κέδρος», «Χατζηνικολή», «Ικαρος», «Εσοπτρον». Η υπάλληλος του «Κέδρου» μάς δίνει σαφή εικόνα: «Υπήρξε ημέρα που κλείσαμε με ταμείο 12.000 δρχ. Κατά μέσον όρο όμως εισπράττουμε 20.000 δρχ., για τους τέσσερις εκδότες. Ο κόσμος δεν το έχει μάθει…».
* Στοά
και βιβλιοπώλες
Οι περισσότεροι υπάλληλοι επισήμαναν το γεγονός ότι τα εγκαίνια της Στοάς του Βιβλίου πέρασαν «στα ψιλά» των εφημερίδων και δεν έχει γίνει καμία διαφήμιση. Ανέφεραν επίσης ότι δεν υπάρχει σχετική επιγραφή επί της Πανεπιστημίου ή επί της Σταδίου. Δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι είναι δύσκολο να βρει κανείς την παράκαμψη της Στοάς Αρσακείου ούτε όμως ότι φαίνεται… από μακριά. Μία είσοδος υπάρχει επί της Πεσμαζόγλου (εκεί όπου βρίσκεται το Θέατρο Τέχνης) και η άλλη εντός της Στοάς Αρσακείου, απέναντι από τον Κοκκώνη που πωλεί σημαίες. Στα 17 βιβλιοπωλεία που φιλοξενούν 70 εκδότες επικρατεί η ξύλινη διακόσμηση, ενώ από τα ηχεία της στοάς ακούγεται κλασική μουσική. Οι εργαζόμενοι στους εκδοτικούς οίκους μάς πληροφόρησαν ότι πρόκειται να λειτουργήσει ένα καφέ στο αίθριο, με την ελπίδα να γίνει, τρόπον τινά, φιλολογικό στέκι.
Οι βιβλιοπώλες είναι μάλλον επιφυλακτικοί απέναντι στη λειτουργία της Στοάς του Βιβλίου. Οι αντιρρήσεις στρέφονται γύρω από τις τιμές καταλόγου και τις εκπτώσεις που γίνονται. Ηδη ορισμένοι οίκοι ξεκίνησαν «ρίχνοντας» τις τιμές κατά 25%. Ο ρόλος της Στοάς, σύμφωνα με τον κ. Κώστα Καπέλλα, εκπρόσωπο της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Εκδοτών Βιβλιοχαρτοπωλών, δεν είναι να λειτουργήσει ως εκπτωτικό κέντρο. «Αυτός ο χώρος», επισημαίνει, «πρέπει να προσελκύσει νέους πελάτες. Να αυξήσει το αναγνωστικό κοινό χωρίς να κλείσει τα βιβλιοπωλεία του κέντρου της Αθήνας. Αυτό θα επιτευχθεί μόνο με την πραγματοποίηση λογοτεχνικών, πολιτιστικών εκδηλώσεων, σε συνεχή βάση. Διαφορετικά τα αποτελέσματα θα είναι ολέθρια: θα επιβιώσουν μόνο τα σουπερμάρκετ βιβλίων». Εκτός από τη Στοά των εκδοτών υπάρχουν και άλλοι «αντίπαλοι» στην αγορά του βιβλίου. Είναι οι καταστηματάρχες που, αγοράζοντας μεγάλες ποσότητες, πωλούν σε σημαντικά χαμηλότερες τιμές. Ετσι η πλειονότητα των βιβλιοπωλών υποστηρίζει ότι η ενιαία τιμή του βιβλίου είναι αυτή που θα καθορίσει το μέλλον τους. Προς το παρόν, τα βιβλιοπωλεία κλείνουν. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε έρευνα που εκπονήθηκε για το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ) χρησιμοποιήθηκε λίστα με 2.332 βιβλιοπωλεία. Στην πορεία διαπιστώθηκε ότι 50 και πλέον από αυτά τα καταστήματα δεν εμπορεύονται πια βιβλία. Εκτιμάται επίσης ότι τα βιβλιοπωλεία που έχουν κλείσει ξεπερνούν τα 100.
* Χώροι
πώλησης
Σύμφωνα με την έρευνα του ΕΚΕΒΙ, τα βιβλιοχαρτοπωλεία στην επικράτεια είναι 1994 ενώ τα αμιγή βιβλιοπωλεία (με καθεστώς προσωπικής ιδιοκτησίας και αυτά που ανήκουν ή αποτελούν ανώνυμες, ετερόρρυθμες και ομόρρυθμες εταιρείες) είναι 176. Το περιβάλλον των καταστημάτων δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ιδανικό καθώς οι χώροι είναι πολύ μικροί και μάλλον δεν επιτρέπουν εξερεύνηση στα ράφια και απολαυστικό ξεφύλλισμα των τόμων. Σχεδόν τα μισά βιβλιοπωλεία διαθέτουν χώρους που δεν ξεπερνούν τα 50 τ.μ. Αν αναζητήσουμε ευρύχωρα μαγαζιά θα απογοητευτούμε: μόνο 11 βιβλιοπωλεία (σε ολόκληρη την Ελλάδα) ξεπερνούν τα 150 τ.μ. ενώ υπάρχουν και 83 βιβλιοχαρτοπωλεία ανάλογης έκτασης.
Μια άλλη ένδειξη των χαλεπών καιρών είναι ότι ελάχιστοι βιβλιοπώλες διαθέτουν ιδιόκτητους χώρους. Παρ’ όλο που πολλοί λειτουργούν περισσότερο από δέκα χρόνια, εξακολουθούν να πληρώνουν ενοίκιο. Οσο για το απασχολούμενο προσωπικό, θεωρείται πολυτέλεια: οι υπάλληλοι που απασχολούνται είναι, κατά μέσον όρο, ένα άτομο. Ενας στους τρεις υπαλλήλους βιβλιοχαρτοπωλείου έχει ηλικία κάτω των 25 ετών ή εργάζεται χωρίς αμοιβή (λόγω συγγενικής σχέσης με τον ιδιοκτήτη).
Πίσω από τη διάκριση βιβλιοπωλείο – βιβλιοχαρτοπωλείο κρύβονται δύο διαφορετικές γενιές. Οι μεν ξεκίνησαν την επιχειρηματική τους δραστηριότητα τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης, οι δε κατά την πρώιμη παπανδρεϊκή εποχή. Ετσι, σκιαγραφώντας το πορτρέτο του ιδιοκτήτη αμιγούς βιβλιοπωλείου, θα βρούμε έναν άνδρα σχεδόν πενήντα ετών που άνοιξε το βιβλιοπωλείο μόνος του πριν από είκοσι χρόνια (κάποιοι βέβαια το «κληρονόμησαν» από συγγενικό πρόσωπο). Ο ιδιοκτήτης βιβλιοχαρτοπωλείου είναι κατά μέσον όρο 42 ετών και εγκατέστησε την επιχείρησή του σε κάποια γειτονιά (όχι στο κέντρο της πόλης) πριν από 10-15 χρόνια. Εκτός από βιβλία εμπορεύεται γραφική ύλη, έχει φωτοτυπικό μηχάνημα, κατασκευάζει σφραγίδες και διαθέτει τμήμα βιβλιοδεσίας σημειώσεων.
Ενας στους τρεις ιδιοκτήτες χαρτοπωλείου είναι θηλυκού γένους. Το ποσοστό στα αμιγή βιβλιοπωλεία είναι ακόμη μικρότερο: υπάρχουν μόλις είκοσι μία ιδιοκτήτριες. Ενδιαφέρον έχει επίσης και η μόρφωση των εμπόρων βιβλίου. Εκτιμάται ότι στα αμιγή βιβλιοπωλεία 51 βιβλιοπώλες είναι πτυχιούχοι ΑΕΙ ή ΤΕΙ, 114 απόφοιτοι Λυκείου και 11 απόφοιτοι Γυμνασίου. Στα βιβλιοχαρτοπωλεία βρίσκουμε: 518 πτυχιούχους, 1.177 αποφοίτους Λυκείου, 80 αποφοίτους Γυμνασίου, και 219 αποφοίτους Δημοτικού.
* Ταξινόμηση
και εξειδίκευση
Από την έρευνα του ΕΚΕΒΙ προκύπτει ότι τα εξειδικευμένα τμήματα των ελληνικών βιβλιοπωλείων αφορούν την παροχή υπηρεσιών (ήτοι φωτοτυπίες, σφραγίδες κλπ.) ή τα ράφια με τα περιοδικά και τα κόμικς. Τα ελάχιστα καταστήματα που έχουν χωρίσει σε τμήματα κάποια είδη βιβλίων συνήθως απομονώνουν τα σχολικά και τα ξενόγλωσσα βιβλία. Οι προσφιλέστεροι τρόποι ταξινόμησης γίνονται κατά θέμα και κατά εκδότη, ενώ ελάχιστοι ταξινομούν κατά συγγραφέα. Οι αρχές ταξινόμησης που ακολουθούνται θεωρείται ότι βοηθούν στην αποτελεσματικότερη και γρηγορότερη εξυπηρέτηση του αγοραστικού κοινού.
Εχει ενδιαφέρον επίσης το γεγονός ότι η συντριπτική πλειονότητα βιβλιοπωλείων (πάνω από 95%) πωλεί και λογοτεχνικά βιβλία. Το δεύτερο σε σειρά είδος είναι τα σχολικά και φροντιστηριακά βιβλία. Μάλιστα το ποσοστό των αμιγών βιβλιοπωλείων που διαθέτει αυτό το είδος είναι υψηλότερο από ό,τι θα περίμενε κανείς, γεγονός που οφείλεται στο ότι η κατηγορία αυτή περιλαμβάνει και πανεπιστημιακά συγγράμματα, που έχουν ζήτηση στα κεντρικά βιβλιοπωλεία των πόλεων που διαθέτουν πανεπιστήμιο.
* Ενημέρωση
και παραγγελίες
Οι βιβλιοπώλες ενημερώνονται για τους νέους τίτλους από τους πωλητές και τους καταλόγους των εκδοτών. Ενας άλλος τρόπος ενημέρωσης γίνεται με την επίσκεψη των βιβλιοπωλών στις εκδοτικές επιχειρήσεις και στα πρακτορεία διανομής. Τα λογοτεχνικά περιοδικά πάντως δεν θεωρούνται για τους περισσότερους πηγή ενημέρωσης: μόνο ένας στους τέσσερις βιβλιοπώλες παρακολουθεί την εκδοτική κίνηση μέσω ειδικών περιοδικών ενώ το 70% θεωρεί ότι οι επισκέψεις στις εκθέσεις βιβλίου συμβάλλουν στην πληρέστερη ενημέρωση. Θα υπέθετε κανείς ότι οι παραγγελίες των βιβλιοπωλείων είναι ανάλογες της ενημέρωσης που έχουν οι βιβλιοπώλες, αλλά τα πράγματα δεν είναι έτσι ακριβώς.
Στην πραγματικότητα αυτό που επηρεάζει καθοριστικά τους τίτλους των βιβλίων που παραγγέλλονται είναι ο νόμος της ζήτησης. Εννέα στους δέκα βιβλιοπώλες βασίζουν τις παραγγελίες τους στη ζήτηση της σταθερής πελατείας. Δεύτερο κριτήριο είναι η πληρότητα ενημέρωσης του μαγαζιού. Αλλοι καθοριστικοί παράγοντες για τις παραγγελίες είναι η διαφήμιση και η επικαιρότητα. Οπως παρατηρεί καθένας μας, τα μυθιστορήματα που γίνονται σίριαλ και τα βιβλία που παρουσιάζονται από τα ΜΜΕ δεν απουσιάζουν σχεδόν από κανένα βιβλιοπωλείο.
* Ο ρόλος
της βιτρίνας
Η συντριπτική πλειονότητα των αμιγών βιβλιοπωλείων και βιβλιοχαρτοπωλείων της χώρας διαθέτει βιτρίνα, η οποία στην περίπτωση των αμιγών καλύπτεται, όπως είναι αυτονόητο, μόνο από βιβλία που ανανεώνονται κάθε δύο εβδομάδες. Στην περίπτωση των βιβλιοχαρτοπωλείων, η βιτρίνα καλύπτεται από άλλα είδη και όχι μόνο από βιβλία, τα οποία ανανεώνονται περίπου κάθε μήνα. Οι τίτλοι που παρουσιάζονται στις βιτρίνες δεν επηρέαζουν απαραίτητα την αγοραστική κίνηση.
