Ο λόγος για τα καινούρια σχολικά εγχειρίδια, έμβολο της μεταρρυθμιστικής δοκιμής, την οποία επιχειρεί με ζήλο το υπουργείο Παιδείας στον χώρο της Μέσης Εκπαίδευσης Γυμνάσιο και Ενιαίο πια Λύκειο. Πληροφορούμαι πως μέχρι στιγμής ετοιμάστηκαν 39 νέα βιβλία: τα εννέα εξ υπαρχής συνταγμένα, τα τριάντα απλώς ανανεωμένα· τα περισσότερα για μαθήματα κορμού, κάποια για μαθήματα επιλογής. Και έπεται συνέχεια, σύμφωνα με το δημοσιευμένο πρόγραμμα του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου· αλλά και βάσει προβληματικών οδηγιών συμβούλων του υπουργού Παιδείας σε θέματα εξέτασης και αξιολόγησης.
Η εγχειριδιακή αυτή επιχείρηση, μετρημένη τουλάχιστον με ποσοτικά κριτήρια, θα πρέπει να εκτιμηθεί θετικά. Εκκρεμεί ωστόσο η ποιοτική της κρίση, η οποία προς το παρόν δεν μπορεί παρά να είναι επιφυλακτική πρόκριση, στον βαθμό τουλάχιστον που δεν δοκιμάστηκε ακόμη η επιχείρηση μέσα στην τάξη.
Με αυτούς τους περιορισμούς αξίζει να συζητηθεί αν στη σύνταξη των νέων σχολικών βιβλίων τηρήθηκαν και τηρούνται τρεις τουλάχιστον προϋποθέσεις, τις οποίες και απαριθμώ: α) εκσυγχρονισμός, γνωστικός και γλωσσικός (προφανώς θα πρέπει να παραμερισθούν οι ξεπερασμένες γνώσεις σε κάθε μαθησιακό αντικείμενο και να συμπληρωθούν τα νέα ευρήματα της οικείας επιστήμης· συγχρόνως να αναθεωρηθεί η γλωσσική διατύπωση, προπάντων στα αδρανοποιημένα της στοιχεία)· β) ανανέωση της διδακτικής και εξεταστικής μεθόδου με την οποία μέχρι στιγμής συντάσσονταν τα σχολικά βιβλία, ευνοώντας, αμέσως ή εμμέσως, την παρασχολική φυλλάδα και τη φροντιστηριακή παραπαιδεία· γ) βελτίωση της τυπογραφικής εμφάνισης, που καθιστά τα περισσότερα σχολικά εγχειρίδια απωθητικά στην ανάγνωση και χρήση, τα προορίζει για πέταμα ή σχίσιμο, μόλις ο μαθητής εγκαταλείψει τα θρανία.
Από τα λίγα σχετικώς βιβλία που φυλλομέτρησα (αποκλειστικώς γραμματολογικά) αποκόμισα την εντύπωση ότι οι τρεις προηγούμενες προϋποθέσεις κατ’ εξαίρεση μόνον τηρούνται, και εκεί ενμέρει. Οι παραβιάσεις της πρώτης και θεμελιακής εντολής οφείλονται μάλλον στην εντεταλμένη σπουδή με την οποία είναι συνταγμένα τα νέα και ανανεωμένα εγχειρίδια. Οσο κι αν επείγει ο χρόνος να μπουν τα βιβλία αυτά το ταχύτερο στην τάξη, δεν νομίζω ότι επαρκεί το ένα συνήθως εξάμηνο για να γραφούν με γνωστική και γλωσσική επάρκεια.
Η δεύτερη προϋπόθεση της ανανεωμένης διδακτικής και εξεταστικής αντίληψης φαίνεται να σκοντάφτει σε παιδαγωγικού τύπου αδράνειες, οι οποίες συσχετίζονται με ξοφλημένα πια διδακτικά και εξεταστικά μοντέλα της Αμερικής. Τούτο ισχύει ειδικότερα ως προς τον τρόπο που μοιράζονται τα γραμματολογικά κείμενα σε διδακτικές ενότητες, στις οποίες και επιβάλλονται τυποποιημένες ερωτήσεις, με εναλλακτικού τύπου απαντήσεις, για να διακρίνει και να τσεκάρει ο μαθητής τη σωστή από τις λαθεμένες. Οπου μάλιστα η μέθοδος αυτή εφαρμόζεται σε λογοτεχνικά κείμενα, ακόμη και ποιητικά, οδηγεί σε κωμικά αποτελέσματα.
Η τρίτη προϋπόθεση που αφορά στην τυπογραφική εμφάνιση των σχολικών εγχειριδίων εξακολουθεί να παγιδεύεται στη μιζέρια, ενίοτε και στην προφανή κακογουστιά, με την οποία ο Οργανισμός Σχολικών Βιβλίων τύπωνε και τυπώνει ακόμη τα σχολικά βοηθήματα. Το επιχείρημα του αναγκαίου χαμηλού οικονομικού κόστους δεν δικαιολογεί κατά τη γνώμη μου την ελαττωματική τυπογραφική εμφάνιση των σχολικών εγχειριδίων. Γνωστού όντως ότι τα ηλεκτρονικά πλέον τυπογραφικά μέσα εξασφαλίζουν, με μικρό σχετικώς κόστος, ικανοποιητική ή και δελεαστική εκτύπωση.
Είμαι της γνώμης ότι η υπέρβαση συγγενών αμαρτιών που παρακολουθούν και τα νέα σχολικά εγχειρίδια θα μπορούσε να επιτευχθεί αν όλοι οι αρμόδιοι συνέβαλαν ώστε το σχολικό βιβλίο, τόσο από άποψη εμφάνισης και ύλης όσο και από άποψη ύφους, να σπάσει το στεγανό φράγμα που το περιορίζει αποκλειστικώς μέσα στον ενδοσχολικό χώρο. Τούτο σημαίνει ότι μας χρειάζονται σχολικά εγχειρίδια τα οποία θα γεφυρώσουν την απόσταση ανάμεσα στη φασκιωμένη κατά κάποιον τρόπο σχολική γνώση και στην ελεύθερη εξωσχολική παιδεία. Στο θέμα όμως αυτό θα επανέλθω με συγκεκριμένα παραδείγματα, αν χρειαστεί.
