Η στροφή από το στάδιο του κυνηγού στο στάδιο του γεωργού υπήρξε ένας σημαντικός σταθμός στην ιστορία κάθε λαού. Θα περίμενε λοιπόν κανείς το γεγονός αυτό να έχει αποτυπωθεί και στον συνηθισμένο «μαυροπίνακα» της μυθολογίας των αρχαίων Ελλήνων, τον ουρανό. Πραγματικά, οι αρχαίοι Ελληνες έβλεπαν στον αστερισμό της Παρθένου το πρόσωπο της θεάς της γεωργίας, που για άλλους ήταν η Δήμητρα και για άλλους η Περσεφόνη, θυγατέρα της Δήμητρας και του Δία, ονομαστή για την ομορφιά της. Σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή της μυθολογίας, μιαν ανοιξιάτικη, ηλιόλουστη μέρα, η Περσεφόνη μάζευε λουλούδια στους αγρούς. Ξαφνικά έγινε μεγάλος σεισμός, άνοιξε η γη, βγήκε ο Πλούτων με το άρμα του από τον Αδη, την άρπαξε και εξαφανίστηκε στο σκοτεινό του βασίλειο παίρνοντάς την για γυναίκα του. Οταν η μητέρα της, η Δήμητρα, που την αναζητούσε παντού έμαθε τι είχε συμβεί, ανέβηκε στον Ολυμπο και ικέτευσε τον Δία να τη βοηθήσει. Ετσι, ύστερα από τη μεσολάβηση του Δία, ο Πλούτωνας δέχτηκε να αφήσει ελεύθερη την Περσεφόνη, αλλά μόνο για το μισό του χρόνου. Συμφωνήθηκε δηλαδή να μένει η Περσεφόνη έξι μήνες, το φθινόπωρο και τον χειμώνα, κοντά στον σύζυγό της στον Αδη, οπότε αυτές τις εποχές η θεά Δήμητρα εγκαταλείπει τη φύση. Αντίθετα, τους έξι μήνες της άνοιξης και του καλοκαιριού η Περσεφόνη ζει κοντά στη μητέρα της και στους άλλους θεούς του επάνω κόσμου, οπότε η Δήμητρα ανανεώνει τη βλάστηση και χαρίζει καλοκαιρία.
Οι αρχαίοι Ελληνες φαντάζονταν την Παρθένο να κρατάει στο δεξιό της χέρι ένα κλαδί από φοίνικα και στο αριστερό της ένα στάχυ, ως θεά του θερισμού. Η εικόνα αυτή έχει διασωθεί σε πολλά κεραμικά αγγεία, ήταν μάλιστα αποτυπωμένη και στους αρχαίους μακεδονικούς στατήρες, νομίσματα αξίας δύο δραχμών. Η πιο πετυχημένη ίσως απόδοση αυτής της εικόνας (αυτού του αρχέτυπου;) δόθηκε από τον χριστιανό αιγύπτιο ποιητή του 5ου μ.Χ. αιώνα Νόννο, ο οποίος, γράφοντας στην ιωνική διάλεκτο της αρχαίας Αθήνας, ονομάζει τον αστερισμό Σταχυώδη Κούρη.
Στάχυς και Τρυγητής
Το λαμπρότερο άστρο του αστερισμού, το α της Παρθένου, που βρίσκεται στην άκρη του αριστερού χεριού του αστερισμού, ονομάζεται (φυσικά!) Στάχυς. Ο Στάχυς είναι ένας από τους αστέρες που χρησιμοποιούνταν τα παλιότερα χρόνια στη ναυσιπλοΐα, βρίσκεται σε απόσταση 181 ετών φωτός από τη Γη και είναι ορατός ψηλά στον ουρανό αμέσως μετά τη δύση του Ηλίου τον Ιούνιο, την εποχή του θερισμού.
Από τους υπόλοιπους αστέρες του αστερισμού αξίζει να αναφερθούν δύο, ο γ και ο ε της Παρθένου. Ο πρώτος είναι πολύ γνωστός στους αστρονόμους, επειδή στην περιοχή του έγινε η πρώτη ιστορικά βεβαιωμένη παρατήρηση του πλανήτη Κρόνου, που καταγράφηκε από τον Πτολεμαίο. Ο δεύτερος έχει το όμορφο όνομα Vindemiatrix, που σημαίνει τρυγήτρια (σημειώστε ότι στα Λατινικά τα αστέρια είναι γένους θηλυκού!). Ονομάστηκε έτσι επειδή στην εποχή των Ρωμαίων ανέτελλε την αυγή, λίγο προτού να βγει ο Ηλιος, κατά τα μέσα Σεπτεμβρίου, τις ημέρες δηλαδή που τα σταφύλια ήταν έτοιμα για τον τρύγο. Σήμερα, βέβαια, αυτό το αστρονομικό φαινόμενο συμβαίνει περί τα μέσα Οκτωβρίου, μιας και στην εποχή μας ο Ηλιος διασχίζει τον αστερισμό της Παρθένου από τις 14 Σεπτεμβρίου ως τις 29 Οκτωβρίου.
Το σμήνος των γαλαξιών της Παρθένου
Από την εποχή του άγγλου αστρονόμου του 18ου αιώνα Herschel, οι αστρονόμοι που παρατηρούσαν την περιοχή του αστερισμού της Παρθένου είχαν διαπιστώσει ένα πολύ αξιοσημείωτο φαινόμενο: με τη βοήθεια του τηλεσκοπίου διέκριναν εκατοντάδες αμυδρά νεφελώματα, πολύ περισσότερα σε αριθμό από τα αστέρια που είναι ορατά με γυμνό μάτι. Είναι χαρακτηριστικό ότι από τα 104 νεφελοειδή αντικείμενα του καταλόγου Messier, τα 16 ανήκουν στον αστερισμό της Παρθένου! Σήμερα γνωρίζουμε ότι τα νεφελώματα αυτά, που βρίσκονται κυρίως ανάμεσα στους αστέρες ο και ε της Παρθένου, είναι μερικοί μόνο από τους δυόμισι χιλιάδες γαλαξίες που ανήκουν στο σμήνος γαλαξιών της Παρθένου.
Το σμήνος αυτό απέχει 60 εκατομμύρια έτη φωτός από τη Γη και βρίσκεται στο κέντρο του Τοπικού Υπερσμήνους γαλαξιών, μιας γιγαντιαίας συγκέντρωσης σμηνών γαλαξιών, στην άκρη της οποίας βρίσκεται και η Τοπική Ομάδα, στην οποία ανήκει ο Γαλαξίας μας. Στο κέντρο του σμήνους της Παρθένου βρίσκεται ο γιγαντιαίος ελλειπτικός γαλαξίας Μ87, με μάζα 10 φορές μεγαλύτερη από αυτήν του Γαλαξία μας. Φωτογραφίες του δείχνουν ότι από τη μια πλευρά του «εκτινάσσεται» ένας πίδακας από ιονισμένο αέριο, μήκους 7.000 ετών φωτός, ο οποίος εκπέμπει και έντονη ραδιοφωνική ακτινοβολία. Ο πίδακας αυτός φαίνεται ότι οφείλεται στην παρουσία μιας γιγαντιαίας μελανής οπής στο κέντρο του Μ87, η οποία «καταβροχθίζει» ύλη από κοντινούς αστέρες, παράγοντας τα κολοσσιαία ποσά ενέργειας που απαιτούνται για να επιταχυνθεί το αέριο και να εκτιναχθεί σε τόσο μεγάλες αποστάσεις. Ο λόγος όμως για τον οποίον ο πίδακας διατηρείται τόσο καλά ευθυγραμμισμένος αποτελεί ακόμη ένα μυστήριο για τους αστρονόμους. Τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότεροι μεγάλοι γαλαξίες έχει αποδειχθεί ότι «φιλοξενούν» στο κέντρο τους μελανές οπές, γεγονός που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ίσως όλοι οι μεγάλοι γαλαξίες έχουν αυτή την ιδιότητα.
Η τεράστια βαρυτική έλξη που εξασκεί το σμήνος της Παρθένου στα υπόλοιπα σμήνη του Τοπικού Υπερσμήνους θα έχει σίγουρα τη συνέπειά της στο απώτερο μέλλον του Γαλαξία μας και, φυσικά, της Γης μας. Αυτήν τη στιγμή ο Γαλαξίας μας «πέφτει» προς το κέντρο του σμήνους της Παρθένου, όπου βρίσκεται ο Μ87, με ταχύτητα ένα εκατομμύριο χιλιόμετρα την ώρα. Αν αυτή η κίνηση συνεχιστεί, τότε σίγουρα θα καταλήξει στη γειτονιά του Μ87, γεγονός που σίγουρα θα επηρεάσει δραστικά τα αστέρια του Γαλαξία μας και, φυσικά, τον Ηλιο. Ευτυχώς αυτό δεν θα συμβεί προτού να περάσουν 10 δισεκατομμύρια χρόνια!
Περίπου 10 μοίρες δυτικά του Στάχυος βρίσκεται ένας γαλαξίας, ο Μ104, που έχει το πετυχημένο «παρατσούκλι» γαλαξίας – σομπρέρο. Ο γαλαξίας αυτός δεν ανήκει στο σμήνος της Παρθένου, μιας και βρίσκεται τέσσερις πιο κοντά από το σμήνος. Η μαύρη γραμμή που φαίνεται να τον χωρίζει στα δύο είναι μια ζώνη από σκόνη, η οποία εκτείνεται πάνω στο επίπεδο συμμετρίας του γαλαξία.
Ημιαστέρες
Το 1963 στον αστερισμό της Παρθένου παρατηρήθηκε το πρώτο από μια οικογένεια ουράνιων αντικειμένων που άλλαξαν την αντίληψή μας για τις διαστάσεις και την ιστορία του Σύμπαντος. Τη χρονιά αυτή διαπιστώθηκε ότι η ραδιοπηγή με αύξοντα αριθμό 273 στον 3ο κατάλογο ραδιοπηγών του Cambridge, συντομογραφικά 3C273, αντιστοιχούσε σε ένα ουράνιο αντικείμενο που έμοιαζε με αμυδρό αστέρι, ήταν όμως σε απόσταση ασύλληπτα μεγαλύτερη από τη διάμετρο του Γαλαξία μας και ακτινοβολούσε τεράστια ποσά ενέργειας. Στο νέο αυτό είδος ουράνιων αντικειμένων δόθηκε η ονομασία ημιαστέρες (αγγλικά quαsars, από τα αρχικά γράμματα των λέξεων quasi-stars). Από την εποχή εκείνη έχουν ανακαλυφθεί χιλιάδες ημιαστέρες, μερικοί από τους οποίους βρίσκονται σε απόσταση μεγαλύτερη από 10 δισεκατομμύρια έτη φωτός. Αυτό σημαίνει ότι το φως που βλέπουμε ξεκίνησε από αυτούς πριν από 10 δισεκατομμύρια χρόνια. Για τον λόγο αυτόν τους βλέπουμε όπως ήταν τότε, δηλαδή στα πρώτα στάδια της εξέλιξης του Σύμπαντος, το οποίο έχει ηλικία περίπου 15 δισεκατομμυρίων ετών. Σήμερα πιστεύουμε ότι οι ημιαστέρες είναι πυρήνες γαλαξιών και ότι τα τεράστια ποσά ενέργειας που εκπέμπουν προέρχονται από την πτώση ύλης σε υπερμεγέθεις μελανές οπές που βρίσκονται στο κέντρο τους.
Ο κ. Χάρης Βάρβογλης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Φυσικής του ΑΠΘ.
