H τέχνη των προϊστορικών πολιτισμών της Ανατολικής Μεσογείου σε μια κατά μέτωπον αντιπαράθεση με τη μοντέρνα τέχνη. Οι ιδέες και οι φόρμες των ανώνυμων δημιουργών που φθάνουν στη σημερινή εποχή από τα βάθη των αιώνων της Νεολιθικής Εποχής, της Κυκλαδικής, της Μινωικής, της Κυπριακής αλλά βέβαια και της Αιγυπτιακής ως πηγή έμπνευσης των μεγάλων καλλιτεχνών του 20ού αιώνα. Πρώιμοι πολιτισμοί, στοιχεία των οποίων αναγνωρίζονται σε έργα του Πικάσο, του Ροντέν ή του Ματίς, πρωτοπόρων δημιουργών, που αναζήτησαν την αρχή της τέχνης στην πρωτόγονη μορφή της. Πρόκειται για μια έκθεση του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης που με τίτλο «H μορφή της Αρχής. Καλλιτέχνες του 20ού αιώνα και η αρχαία Ανατολική Μεσόγειος» επιδιώκει να διατυπώσει μια νέα πρόταση στο κρίσιμο θέμα της κατανόησης του διαλόγου ο οποίος αναπτύχθηκε μεταξύ της σύγχρονης τέχνης και των προϊστορικών πολιτισμών της Μεσογείου. Ιδέα μάλιστα της ίδιας της κυρίας Ντόλλης Γουλανδρή, η οποία υλοποιείται στην κορύφωση του εφετινού εορτασμού των 20 χρόνων από την ίδρυση του μουσείου, με την έκθεση να εγκαινιάζεται στις 29 Μαΐου από τον πρωθυπουργό κ. K. Καραμανλή.
«Είναι συγκερασμός ανάμεσα σε αυτά που αντιπροσωπεύει όλα αυτά τα χρόνια το μουσείο: την κυκλαδική και την αρχαία τέχνη αφενός και τη μοντέρνα έκφραση αφετέρου» λέει ο διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, καθηγητής κ. Νίκος Σταμπολίδης για την έκθεση. Και για την πραγμάτωσή της παρατάσσονται δίπλα δίπλα αλλά και αντιπαραβάλλονται σχέδια, μοτίβα και γλυπτά των Ροντέν, Μπρανκούζι, Ματίς, Ντερέν, Πικάσο, Τζιακομέτι, Μουρ, Αρμιτάζ, Κόπερ, Αρτσιπένκο και Καλατράβα με έργα των πρώιμων πολιτισμών, νεολιθικά, κυκλαδικά, μινωικά, κυπριακά και αιγυπτικά. Ειδώλια, σκεύη, αγγεία, τελετουργικά αντικείμενα.
Περί τα 160 έργα συγκεντρώθηκαν έτσι από 30 μουσεία, ιδρύματα και πολιτιστικούς φορείς της Ελλάδας και του εξωτερικού. Και η έκθεση οργανώνεται με την επιμέλεια του ιστορικού της τέχνης, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης και γλύπτη Φρίντριχ Τέα Μπαχ σε συνεργασία με την επιμελήτρια του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, αρχαιολόγο κυρία Μαρία Τόλη.
Οι τάσεις
«Το ενδιαφέρον των μοντέρνων για τις “αρχαϊκές” φόρμες κατευθύνεται στην ουσία από δύο αμφιταλαντευόμενες τάσεις: κινητικότητα και σταθερότητα, παράδοση και καινοτομία. Από τη μία είναι το “αγωνίζεσθαι” για πολιτισμική αναζωογόνηση που ως αντι-ακαδημαϊκή ώθηση μπορεί να ερμηνευθεί ως προσπάθεια να τεθούν πάλι σε κίνηση οιονεί καταστάσεις που έχουν τελματώσει. Από την άλλη, η στροφή προς το αρχαϊκό μπορεί να θεωρηθεί μια επιθυμητή επιβράδυνση στους συνεχώς αυξανόμενους ρυθμούς της μοντέρνας εποχής. Ετσι η αποδοχή της αρχαϊκής τέχνης βιώνεται αφενός ως η επανασύνδεση με τις αρχέγονες, μυθικές ρίζες και καταβολές του πολιτισμού και παράλληλα ως προβολή και προέκταση για μια ριζοσπαστική, νέα αρχή» λέει ο κ. Φρίντριχ Τέα Μπαχ.
H σχηματοποίηση, η απλότητα και η αφαίρεση, το χρώμα και η δομή, στοιχεία που αναγνωρίζονται στους πρώιμους πολιτισμούς της Ανατολικής Μεσογείου, εντοπίζονται έτσι και σε μοντέρνα έργα καλλιτεχνών οι οποίοι θέλησαν να συναντηθούν με τη βαθύτερη ουσία των πραγμάτων και των μορφών μέσα από τη σταδιακή κατάτμηση και απλοποίηση του πραγματικού κόσμου εγκαινιάζοντας μια νέα αισθητική και έναν νέο κανόνα. Στην έκθεση όμως εξετάζονται παράλληλα και ορισμένα αρχέγονα μοτίβα όπως η σπείρα, το δικτυωτό και ο τετραγωνισμένος χώρος, η πυραμίδα και ο λαβύρινθος αλλά και η απόδοση σχημάτων σε συνάρτηση με τις δυνατότητες που προσφέρει στον καλλιτέχνη ένα συγκεκριμένο υλικό.
Νέα γλώσσα
«Σε αντίθεση με την αρχαιολογία» λέει ο κ. Μπαχ «η οποία δίνει φωνή στα αρχαία αντικείμενα καθώς αποκρυπτογραφεί το πλαίσιο μέσα στο οποίο αποκαλύφθηκαν μια έκθεση μπορεί να ιχνηλατήσει και την αντίστροφη διαδρομή τους στον χρόνο. Ετσι αντικείμενα τα οποία απομονώθηκαν και έπαψαν να μιλούν τη γλώσσα τους κάνουν τώρα μια νέα εμφάνιση χάρη στη σύγχρονη ενασχόλησή μας με αυτά. Αρχίζουν και πάλι να μιλούν έστω και σε μια διαφορετική γλώσσα, την οποία είναι αδύνατον να ανασυνθέσουμε και την οποία ασφαλώς δεν θα μπορούσαμε να κατανοήσουμε».
Γι’ αυτό και, όπως επισημαίνει ο κ. Σταμπολίδης, το σημαντικό της έκθεσης δεν είναι το αναμενόμενο, δηλαδή οι ομοιότητες, αλλά το αντίθετο, η ανομοιογένεια. H έκθεση έτσι ολοκληρώνεται με τρεις κυβόσχημες προθήκες οι οποίες περιλαμβάνουν κυκλαδικά έργα και την αποδόμησή τους με την έννοια της μοντέρνας τέχνης. Παρουσιάζονται, δηλαδή, οι βασικές θέσεις και τα συμπεράσματα τα οποία προκύπτουν από τη σχέση της μοντέρνας τέχνης με την προϊστορική. Σε αυτό το πλαίσιο το κυκλαδικό ειδώλιο έχει υποστεί διάφορες μεταμορφώσεις. Οταν κατασκευάστηκε ήταν ένα τέχνεργο, φορτισμένο με ιδιαίτερη κοινωνική και λειτουργική χρήση. Στη σημερινή εποχή όμως έχει μετατραπεί σε τέχνη, μια καθαρά αισθητική μορφή, δηλαδή, η οποία υπό το φως της μουσειολογικής παρουσίασης αποκτά νέα διάσταση. «Παρά όμως την ορατή καθαρότητα του ειδωλίου, η συγκεκριμένη μορφή από λευκό μάρμαρο παραμένει στην ουσία απόμακρη και απρόσιτη σε μια ενδελεχέστερη προσέγγιση» λέει ο Φρίντριχ Τέα Μπαχ.
«H απλότητα και η καθαρότητα, που αποτελούν τα κύρια γνωρίσματα των μαρμάρινων μορφών του κυκλαδικού πολιτισμού, αποδεικνύονται έτσι φαντάσματα του μοντερνισμού» λέει ο κ. Σταμπολίδης. Π.χ., ο χρωματισμός αλλάζει ουσιαστικά την εντύπωση που έχουμε σήμερα για τα κυκλαδικά ειδώλια.
Τα έργα
Γλυπτά σε μάρμαρο, λίθο, χαλκό και σίδηρο, κεραμικά και αγγεία, σχέδια, εκμαγεία και φωτογραφίες των καλλιτεχνών του 20ού αιώνα επιστρατεύονται στην προσπάθεια αντιπαράθεσης των λύσεων ή και ερμηνειών που δόθηκαν σε βασικές έννοιες της τέχνης. Ανάμεσα στα σύγχρονα έργα που θα εκτεθούν έτσι περιλαμβάνονται: κορμοί γυναικών σε αγγεία του Ροντέν, καθώς και εκμαγείο του χεριού του, το οποίο κρατά κορμό γυναίκας. Γλυπτά του Μπρανκούζι και φωτογραφίες εργασίας τις οποίες τράβηξε ο ίδιος. Το κεφάλι ταύρου του Πικάσο, κεραμικά και ένα χαρακτικό. Ενα γλυπτό του Ματίς, βιτρό και φωτογραφίες. Γλυπτά του Τζιακομέτι, σχέδια, τερακότα και μακέτα. Γλυπτά του Μουρ και μία μακέτα. Γλυπτά του Αρτσιπένκο και του Αρμιτάζ, λίθινα έργα του Κόπερ και ένα γλυπτό του Καλατράβα.
Για την έκθεση συνεργάστηκαν το Λούβρο, το Μουσείο Ροντέν, το Κέντρο Ζορζ Πομπιντού, το Κληροδότημα A. Ντερέν, το Μουσείο Ματίς και το Ιδρυμα Αλμπέρτο και Ανέτ Τζιακομέτι από τη Γαλλία. Το Βρετανικό Μουσείο, το Ιδρυμα Χένρι Μουρ, το Πανεπιστήμιο Ιστ Ανγκλια και το Μουσείο Φίτζγουίλιαμ του Κέιμπριτζ από τη Βρετανία. Το Ιδρυμα Μπεγελέρ, το Ιδρυμα Τζιακομέτι και η Συλλογή Σ. Καλατράβα από την Ελβετία. Το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης – Ιδρυμα Λούντβιχ της Αυστρίας. Το Μουσείο της Ουλμ, η γκαλερί Αλεξ Λάχμαν και το Κρατικό Μουσείο Αιγυπτιακής Τέχνης από τη Γερμανία. Το Μουσείο Τέχνης της Κραϊόβας από τη Ρουμανία. Το Μουσείο Τέχνης της Φιλαδέλφειας και το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το Αρχαιολογικό Μουσείο A. Σαλίνας του Παλέρμο από την Ιταλία. Επίσης το Εθνικό Αρχαιολογικό, τα Μουσεία Ηρακλείου, Αγίου Νικολάου, Βόλου, Νάξου, Σκύρου, η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών, το Κυπριακό Μουσείο Λευκωσίας και το Επαρχιακό Μουσείο Πάφου. Τέλος, η δωρεά του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος» ήταν πολύτιμη για την πραγματοποίηση της έκθεσης.
