zenakos@dolnet.gr
Οταν ήμουν σπουδαστής είχα γράψει μια εργασία με θέμα «Τρεις στροφές στη μοντέρνα τέχνη». Την είχα παραδώσει εγκαίρως, πράγμα σπάνιο, και αισθανόμουν ότι τα είχα πάει πολύ καλά. Και αυτό γιατί, σε αντίθεση με τις ιστορικές εργασίες που γράφαμε ως εκείνο το σημείο, η εργασία μου για πρώτη φορά ήταν θεωρητική και ως εκ τούτου τη διέκρινε, πίστευα, η πρωτότυπή της πρόταση. Εμεινα εμβρόντητος όταν διαπίστωσα ότι δεν είχα πάρει «Α». Πήγα στην καθηγήτριά μου – μια ιστορικό της τέχνης με PhD στην ανθρωπολογία ονόματι Κριστίν Γουέρχαϊμ, διαβολεμένα έξυπνη, κάθε φορά που τη θυμάμαι, τρομάζω – έτοιμος να ζητήσω εξηγήσεις. Και τότε η Κριστίν μου είπε κάτι που πάντα θα με συνοδεύει: όταν γράφεις θεωρία πρέπει να λαμβάνεις απαραιτήτως υπόψη σου ότι οι έννοιες είναι ρευστές και οι λέξεις που χρησιμοποιείς για να ονομάσεις τις έννοιες έχουν χρησιμοποιηθεί πιθανότατα από τους θεωρητικούς με ποικίλους τρόπους, πολλές φορές μάλιστα με τρόπους αντίθετους μεταξύ τους. Για να συζητήσουμε επομένως πρέπει να συμφωνήσουμε όλοι τι εννοούμε με την κάθε λέξη. Αυτός που ξεκινάει τη συζήτηση, εν προκειμένω εγώ που είχα γράψει την εργασία, πρέπει να ορίζει πολύ καλά τι σημαίνει η κάθε έννοια την οποία προτείνει. Δεν μπορείς απλώς να χρησιμοποιείς λέξεις όπως «ιερό», «αισθητική», «δράμα», «τραγικότητα» περιμένοντας από τους άλλους να καταλάβουν. Η θεωρία είναι διαφορετικό πράγμα από το να λέμε την άποψή μας· είναι συστηματική υπόθεση.
Η μικρή προσωπική μου ιστορία ίσως φωτίζει κάπως γιατί είναι τόσο δύσκολο να κάνει κάποιος συζήτηση για την «απόλαυση στην τέχνη», όπως απαιτούσε το θέμα του συμποσίου που διοργάνωσε το Κέντρο Σύγχρονης Εικαστικής Δημιουργίας Ρεθύμνης. Κατ’ αρχήν θα πρέπει να ορίσει τι εννοεί. (Βέβαια για να το κάνει αυτό πρέπει πρώτα από όλα να αποφασίσει αν προτίθεται να κάνει κουβεντούλα ή ανταλλαγή επιστημονικών προτάσεων και συμπερασμάτων, πράγμα που οι διοργανωτές του συμποσίου προφανώς δεν είχαν κάνει.) Δύσκολη υπόθεση να ορίσεις την απόλαυση· γι’ αυτό άλλωστε ευλόγως επεσήμανε ο οικοδεσπότης της εκδήλωσης, διευθυντής του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών του Ρεθύμνου και καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης κ. Νίκος Χατζηνικολάου, ότι είναι αμφίβολο το κατά πόσον μια έννοια σαν την απόλαυση μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο μελέτης. Φυσικά θα μπορούσε κανείς, υποθέτω, να κάνει μια ανθρωπολογική έρευνα στην οποία να μελετήσει τι ακριβώς περιγράφει η έννοια απόλαυση σε συγκεκριμένους πολιτισμούς, σε συγκεκριμένα μέρη του κόσμου, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, σε συγκεκριμένες χρονικές περιόδους κ.ο.κ. Ή θα μπορούσε να κάνει μια ιστορική έρευνα που να μας λέει πώς ορίζεται η απόλαυση στη μία ή στην άλλη πηγή, σε διάφορες πάλι γραμματείες και πάει λέγοντας. Αν όμως απλώς συγκεντρωθούν μερικοί άνθρωποι σε ένα δωμάτιο να κουβεντιάσουν για την απόλαυση, το αποτέλεσμα είναι ότι – όπως συμβαίνει στις περισσότερες «παρεούλες» – για άλλο πράγμα μιλάει ο ένας και για άλλο ο άλλος. Ο ζωγράφος κ. Δημήτρης Αληθεινός, φέρ’ ειπείν, θεώρησε ότι η «απόλαυση» είναι το αντίθετο της «τραγικότητας» και ότι η τραγικότητα χαρακτηρίζει τους μείζονες καλλιτέχνες ενώ η απόλαυση τους ελάσσονες. Ο συντονιστής της συζήτησης, ιστορικός της τέχνης και αρχιτέκτονας κ. Θανάσης Μουτσόπουλος, από την άλλη, είπε ότι ίσως οι συμμετέχοντες θα μπορούσαν να προσπαθήσουν «να κάνουν την τέχνη πιο απολαυστική». (Ασφαλώς δεν εννοούσε πιο… «ελάσσονα»!) Δήλωση η οποία προκάλεσε την αντίδραση του κ. Χατζηνικολάου, ο οποίος είπε: «Δεν είναι δική μας δουλειά αυτό. Είστε και πανεπιστημιακός…» (Ο κ. Μουτσόπουλος βρίσκεται υπό εκλογή στο Πανεπιστήμιο Πατρών.) Η ιστορικός της τέχνης και πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Τεχνοκριτών κυρία Εφη Στρούζα μιλούσε για την «ιερή απόσταση» του θεατή από το έργο τέχνης και κάποιος από τους παρευρισκομένους – είπε το όνομά του αλλά δυστυχώς δεν το θυμάμαι – συνεισέφερε ότι μια γιαγιά σε μια έκθεση με βυζαντινές εικόνες σταυροκοπιόταν συνεχώς. (Η έννοια του «ιερού» στη μεταμοντερνιστική κριτική, ως ανάλυση της στάσης του θεατή προς τη μοντέρνα τέχνη, δεν έχει να κάνει τίποτε με το κατά πόσον μια θρησκευτική εικόνα εθεωρείτο ότι έχει την ιδιότητα να είναι «ιερή». Πρόκειται για εντελώς διαφορετικά πράγματα.) Σε αυτό το σημείο ο θεωρητικός της τέχνης και επιμελητής εκθέσεων κ. Χρήστος Ιωακειμίδης ενεπλάκη σε μια, θερμή κάποιες στιγμές, αντιπαράθεση απόψεων με την κυρία Στρούζα σχετικά με την «ιερή απόσταση», η οποία όμως δεν ήταν το θέμα του συμποσίου. Αναμφισβήτητα όμως, η πιο «εύπεπτη» στιγμή του συμποσίου ήταν η συνεισφορά του πολυ-καλλιτέχνη κ. Κώστα Τσόκλη, ο οποίος αφού κάθησε για λίγα λεπτά δίπλα στους ομιλητές, ανακατεύοντας τις σημειώσεις του, επέστρεψε στη θέση του δίχως να πει κουβέντα. Ηθελε άραγε να πει ότι οι προλαλήσαντες είχαν πει βλακείες; Πάντως τον χειροκρότησαν, άρα δεν προσβλήθηκαν πολύ. Και στο κάτω κάτω ποιος μπορεί να ξέρει – η «τέχνη», που λέει και ο Τζούλιαν Οπι, είναι αμετάφραστη!
Τελικά αυτό που μένει ίσως είναι η παρέμβαση του δημοσιογράφου και κριτικού τέχνης κ. Νίκου Ξυδάκη, ο οποίος αναρωτήθηκε τι συμβαίνει με το περίφημο «κοινό». Και εγώ το ίδιο αναρωτιέμαι. Πέραν του γεγονότος ότι το συμπόσιο ήταν κλειστό για το κοινό (άραγε αν ήταν ανοικτό θα πήγαινε κανείς;), αμφιβάλλω αν τίποτε από όσα ειπώθηκαν έχει το παραμικρό να κάνει με τις 600.000 ανθρώπους που επισκέφθηκαν την έκθεση «Ελ Γκρέκο» στην Εθνική Πινακοθήκη.
Το ΚΣΕΔ Ρεθύμνης έχει διοργανώσει επίσης τις εκθέσεις: «Αφή στον κύκλο» (Τζαμί Ιμπραήμ Χαν – Fortezza) ως τον Σεπτέμβριο. Μαρία Λοϊζίδου: «Το ναυάγιο της γαλήνης» (Χώρος «Πυροβολικό» – Fortezza) ως τις 15 Ιουλίου. «Πορφυρή Γαία» (Χώρος Τέχνης «8», Χειμάρρας 8) ως τον Σεπτέμβριο. Και «Ανθρωποι – Πρόσωπα – Μορφές» (Δημοτική Πινακοθήκη «Λευτέρης Κανακάκις», Χειμάρρας 5) ως τις 20 Σεπτεμβρίου. Πληροφορίες στο τηλ. 08310 55847.
