Κανόνας και συγκίνηση στην Ανδρο
Ο Georges Braque είναι από τους καλλιτέχνες που έζησαν μια από τις ευφορότερες και πλέον δημιουργικές στιγμές του αιώνα που πέρασε. Ελαβε ενεργά μέρος στις καλλιτεχνικές μεταλλαγές επηρεάζοντας σε μεγάλο βαθμό τις εικαστικές τέχνες των οποίων θεωρείται και ένας από τους σημαντικότερους ανανεωτές τους. Ενσάρκωσε στη Γαλλία μια πρωτοποριακή τέχνη, η οποία χαρακτηρίζεται από «αρετές» όπως το μέτρο, η πειθαρχία, η πραότητα, η καθαρότητα, η διαύγεια. Χωρίς κυκλοθυμικές εξάρσεις, το βλέμμα του μετασχηματίστηκε υπό το πρίσμα της οπτικής αντίληψης των καιρών του, μέσα όμως από τις επιταγές του δικού του δημιουργικού χρόνου και των δικών του ιδιοσυγκρασιακών προδιαθέσεων και προβληματισμών.
Είναι ένας βαθιά στοχαζόμενος ζωγράφος και ταυτόχρονα ένας χειρώναξ του χρωστήρα. Επεξεργάστηκε τον ζωγραφικό του χώρο με πρωτότυπη τεχνοτροπική αρτιότητα και τον εμψύχωσε με μια ενδότερη αθέατη ποιητική πνοή. Λυρισμός, ποίηση και μαστοριά συμπράττουν στην επίτευξη του «αισθητικού αποτελέσματος».
H ζωγραφική του είναι μια διαρκής εξισωτική και αντισταθμιστική διεργασία ανάμεσα στον «κανόνα» και στη «συγκίνηση». Γνώμονας της δημιουργίας του είναι, όπως ο ίδιος ομολογεί, «ο κανόνας που διορθώνει τη συγκίνηση». Τίποτε το βίαιο ή επαναστατικό. H τέχνη του συλλαμβάνεται και αναπτύσσεται μέσα από τη διαλεκτική του βάθους των απλών και καθημερινών πραγμάτων και της τεχνικής τελειότητας. Πράξη και σκέψη, ύλη και πνεύμα, όραση και ενόραση, χρώμα και στοχασμός, γνώση και μνήμη συνυπάρχουν, συμπράττουν και συνεκφράζονται με εγκεφαλικό οίστρο. Με διαυγή σκέψη και δομικές αξιώσεις διεισδύει στην ουσία των απλών καθημερινών πραγμάτων, διατηρώντας αρραγή τη σχέση του με το παρελθόν. Χωρίς να αποκόπτεται από την παράδοση, γίνεται επινοητής ενός διαφορετικού εικαστικού λόγου, με τον οποίο στοιχειοθετεί μια διαφορετική αισθητική αντίληψη που παράλληλα εκβάλλει στη σύγχρονή του μορφική τυπολογία.
Ο Braque ανιχνεύει το μυστήριο, χωρίς όμως να ενδίδει στον μυστικισμό. H ζωγραφική του εκπέμπει μια μυστηριακή – όχι όμως και μυστικιστική – ακτινοβολία. Σκέπτεται με φόρμες και χρώματα, υπερβαίνοντας όμως την πεζότητα του αντικειμένου. Μέσα από τις μυστικές διόδους της γραφής του επιχειρεί μεταμορφωτικές επεμβάσεις, χωρίς όμως να απομακρύνεται από τη φύση· όπως και στον Cèzanne, η ζωγραφική του αναπτύσσεται «αρμονικά και παράλληλα με αυτήν», καθώς υποστηρίζει.
Ο Braque απορρίπτει κάθε είδους συμβολική ερμηνεία. Το ζωγραφικό του «σκεύος» επιλέγεται με κριτήριο τις αντικειμενικές πλαστικές και αισθητικές νύξεις που είναι σε θέση να προκαλέσει. Το κάθε αντικείμενο γίνεται αποδεκτό, εφόσον προσφέρει αφορμή να αναζητηθεί η ουσία του. Το κάθε έργο τουοδηγείται από μόνο του στην αισθητική πληρότητα και αυτοτέλεια με αργούς ρυθμούς και επίγνωση του χώρου και της τεχνικής.
Παρ’ όλο που τα πρώτα έργα του εγγράφονται στο πνεύμα του μεταϊμπρεσσιονισμού, ο φωβισμός αποτέλεσε ωστόσο το ουσιαστικό ξεκίνημα της λαμπρής του πορείας. Δεν άργησε όμως να πάρει τις αποστάσεις του, διαπιστώνοντας στην πορεία ότι από την άναρχη χρωματική παράθεση, με την οποία ο φωβισμός επεδίωκε την απόδοση των συγκινησιακών νύξεων, απουσίαζαν οι δομικές αξιώσεις που αποτελούν τον πρωταρχικό χαρακτήρα του κάθε πράγματος.
Ο κυβισμός, τις ιδρυτικές αρχές του οποίου επεξεργάστηκε με σύνεση και διορατικότητα από κοινού με τον φίλο του Picasso, θα αποτελέσει και για τους δύο μια νέα οπτική τού κόσμου. Ως το 1914 οι δύο κορυφαίοι καλλιτέχνες του 20ού αιώνα θα εξερευνήσουν μαζί, αλλά και χωριστά ο καθένας, έναν καινούργιο ζωγραφικό χώρο, αποδομώντας την καθιερωμένη εικόνα και αναδομώντας την με γεωμετρικά κριτήρια. H αναδημιουργία όμως της εικόνας με κριτήρια μόνο γεωμετρικά, παρ’ ότι άσκησε και στους δύο αδιαμφισβήτητη γοητεία, τους εγκλώβισε στις ενδογενείς περιπλοκές του κινήματος. Ο Braque, πάντως, ακόμη και μέσα στην έξαρση των αποδιαρθρωτικών αλλαγών, θα εφαρμόσει τις αρχές του γεωμετρισμού με μέτρο, σύνεση, πραότητα, συνοχή και συνέπεια, καταδεικνύοντας έτσι τον εκφραστικό πλούτο αυτού του μεγάλου εικαστικού κινήματος.
Από το 1917 η ζωγραφική του αρχίζει να ξεφεύγει από τις αρχές του κυβισμού, για να πάρει τη μορφή μιας ελεγειακής και ευαίσθητης γραφής. Οι νεκρές φύσεις του, προνομιακό εργαλείο μεταγραφής της σκέψης του καλλιτέχνη στον οπτικό, ψηλαφητό ζωγραφικό χώρο, φτάνουν σε ύψιστο βαθμό ποιητικής και τεχνικής πληρότητας. Απλά αντικείμενα του δικού του χώρου, της δικής του καθημερινότητας, με τα οποία βρίσκεται σε σχέση αφής, είναι αυτά που απεικάζουν και υποκινούν τη σκέψη του, και προτρέπουν στη ζωγραφική τους ανάδειξη.
Από το 1936 η απούσα ως τώρα ανθρώπινη φιγούρα αρχίζει να αποτελεί στοιχείο των εσωτερικών χώρων. Γυναικείες ως επί το πλείστον μορφές, ψηλόλιγνες, χωρίς εξατομικευμένη ταυτότητα, φορτισμένες με αλληγορίες και συνειρμικές χωροχρονικές αναφορές, εντάσσονται σε περιβάλλοντα με άφθονη διακοσμητική παρουσία.
H σειρά των οκτώ «Εργαστηρίων», την οποία άρχισε το 1949 και συνέχισε ως το 1956, παριστάνει τον κατοπτρισμό ενός οικείου, διαρκώς όμως μετασχηματιζόμενου, χώρου και ως δείγμα γραφής μάς αποκαλύπτει το περιβάλλον εργασίας του καλλιτέχνη, στο οποίο συνοψίζονται και οι αντιλήψεις του περί χώρου.
Τα πουλιά, εμβληματικές παρουσίες που κατακλύζουν κυρίως κατά την τελευταία περίοδο τους πίνακές του, αναμυθολογούν την ξεχασμένη ζωγραφική ύπαρξή τους με ασυνήθιστη υφολογία γραφής, χροιά, τονικότητα και ρυθμό.
Στα ύστερα έργα του, μικρών συνήθως διαστάσεων, που αποψιλώνονται σε μια μινιμαλιστική γραφή, ενσταλάσσεται το πνεύμα μιας ζωγραφικής που δεν υπάρχει παρά ως ύλη και πνεύμα, ως ταύτιση χρόνου και μνήμης, μορφής και υφολογίας.
H τεχνοτροπική πολυμέρεια του Braque – ζωγραφική, σχέδιο, γλυπτική, κεραμική, χαρακτική, εικονογράφηση εκδόσεων -, δείγματα της οποίας παρουσιάζονται στην έκθεση της Ανδρου, όχι απλώς δεν διασπά την ολότητα αλλά, αντιθέτως, συμβάλλει στην ενότητα και στη συνοχή της.
H ζωή του Braque ταυτίστηκε με την τέχνη του. «Με την ηλικία, τέχνη και ζωή γίνονται ένα» συμπεραίνει ο ίδιος. Πίσω από μια μεγάλη ζωγραφική, παρέμεινε ο άνθρωπος των χαμηλών τόνων. Γι’ αυτό και στην ιστορία θεωρείται ως ένας από τους «μεγαλύτερους ζωγράφους του αιώνα». Ο χαρακτηρισμός εμπεριέχεται στον επικήδειο που εκφώνησε, ως υπουργός Πολιτισμού, ο André Malraux εκ μέρους της γαλλικής κυβέρνησης την 3η Σεπτεμβρίου του 1963 στο περιστύλιο του Λούβρου: «Το εργαστήριό του δεν γνώρισε άλλο πάθος εκτός από τη ζωγραφική… Εκεί η δόξα εισήλθε θριαμβευτικά και αθόρυβα σαν τα πουλιά που ξεπηδούν από τους πίνακές του». Είναι από τα λόγια με τα οποία τον αποχαιρέτησε.
«Braque: Κανόνας και Συγκίνηση», 29 Ιουνίου – 28 Σεπτεμβρίου 2003. Ιδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή – Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Χώρα Ανδρου, τηλ. 22820 22444.
Ο κ. Κυριάκος Κουτσομάλλης είναι διευθυντής του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή και επιμελητής της έκθεσης Braque.
