Τα επεισόδια της ζωής του
Οταν σε ηλικία 61 πλέον ετών ο Μπερλιόζ ολοκλήρωνε τα περίφημα «Απομνημονεύματά» του, απηύθηνε στον εαυτό του την εξής ερώτηση: «Ποιο από τα δύο είναι άραγε ικανό να εξυψώσει περισσότερο τον άνθρωπο: η μουσική ή ο έρωτας;». Ο ίδιος πάντως έζησε και τα δύο με εξίσου μεγάλη ένταση. H δημοφιλής «Φανταστική Συμφωνία» του άλλωστε – ένα από τα αντιπροσωπευτικότερα έργα του ευρωπαϊκού ρομαντισμού, το οποίο παρουσιάζει μεταξύ άλλων η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών στο πλαίσιο της εναρκτήριας συναυλίας της, που τιμά την εφετινή επέτειο των 200 χρόνων από τη γέννηση του συνθέτη – έχει χαρακτήρα έντονα αυτοβιογραφικό. Γραμμένο το 1830 και με υπότιτλο τη φράση «Επεισόδια της ζωής ενός καλλιτέχνη», το εν λόγω έργο εκφράζει τον παθιασμένο έρωτα του 27χρονου τότε Μπερλιόζ για την ιρλανδέζα ηθοποιό Χάριετ Σμίθσον. Εργο πολυεπίπεδο, πέρα από τις προσωπικές αναφορές, εμπεριέχει όλες τις επιρροές που είχε ως τότε δεχθεί ο νεαρός δημιουργός του. Επιρροές λογοτεχνικές (Γκαίτε, Ουγκό και φυσικά Σαίξπηρ, τις γοητευτικές ηρωίδες του οποίου ενσάρκωνε επί σκηνής η δεσποινίς Σμίθσον) αλλά και μουσικές (Μπετόβεν και κυρίως Βέμπερ) που αποκρυσταλλώθηκαν σε μια δημιουργία η οποία, όταν την ίδια χρονιά παρουσιάστηκε, ξάφνιασε την παρισινή κοινωνία με τον πρωτοποριακό από πολλές απόψεις χαρακτήρα της.
Αντισυμβατικός δημιουργός
Το 1830 ήταν μια εν γένει σημαντική χρονιά για τον Μπερλιόζ αφού, ύστερα από πολλές προσπάθειες, κατάφερε επιτέλους να κερδίσει το πολυπόθητο βραβείο της Ρώμης που, πέρα από τη δυνατότητα σπουδών στο εξωτερικό, του εξασφάλιζε και το απαραίτητο ακαδημαϊκό υπόβαθρο για την περαιτέρω μουσική σταδιοδρομία του. Δύο χρόνια αργότερα επέστρεψε στο Παρίσι, όπου κατόρθωσε επιτέλους να γνωρίσει και να παντρευτεί τη Χάριετ Σμίθσον, παρά τις αντιρρήσεις των δικών του, οι οποίοι, όπως χρόνια νωρίτερα είχαν αντιδράσει στην απόφασή του να εγκαταλείψει την ιατρική προκειμένου να αφοσιωθεί στη μουσική, έτσι και τώρα, για μία ακόμη φορά, στέκονταν αρνητικοί απέναντι στη νέα επιθυμία του συνθέτη.
Στη δεκαετία που ακολούθησε πάντως ο Μπερλιόζ συνέθεσε τα μεγαλύτερα έργα του, μεταξύ των οποίων «Ο Χάρολντ στην Ιταλία» για βιόλα και ορχήστρα, η δραματική συμφωνία «Ρωμαίος και Ιουλιέτα», το Ρέκβιεμ αλλά και η όπερα «Μπενβενούτο Τσελίνι». H «αντισυμβατική» δημιουργία του ωστόσο προκάλεσε μεγάλη αναστάτωση στο μουσικό κατεστημένο της εποχής και προκειμένου να εξασφαλίζει την παρουσίαση των έργων του ο Μπερλιόζ αναγκαζόταν να οργανώνει συναυλίες με δικά του έξοδα: ένα εγχείρημα μεγάλο, το οποίο στην πορεία εξάντλησε τον συνθέτη οικονομικά, σωματικά αλλά και συναισθηματικά. Παρά το ότι κάποια από τα έργα του ήταν παραγγελίες (ο Παγκανίνι, π.χ., του είχε δώσει 20.000 φράγκα για τον «Χάρολντ στην Ιταλία», παρ’ όλο που ο ίδιος δεν έπαιξε ποτέ το σόλο της βιόλας) και παρά το ότι διατηρούσε έναν αριθμό πιστών θεατών οι οποίοι σταθερά αγόραζαν εισιτήρια για τις συναυλίες του, τα δεδομένα αυτά δεν ήταν αρκετά ώστε να προσφέρουν ικανοποιητική υποστήριξη στον συνθέτη, τα μνημειακών διαστάσεων έργα του οποίου απαιτούσαν για την παρουσίασή τους εκατοντάδες καλλιτέχνες. Στο πλαίσιο αυτό λοιπόν και προκειμένου να συμπληρώσει το εισόδημά του ο Μπερλιόζ αναγκάστηκε να στραφεί στη μουσική κριτική, μια ενασχόληση την οποία θεωρούσε αγγαρεία και ωστόσο εκτελούσε θαυμάσια. Μέσω της «κοφτερής» και πνευματώδους πένας του προσπαθούσε να πείσει την παρισινή κοινωνία ότι η μουσική δεν ήταν απλή διασκέδαση αλλά έκφραση των βαθύτερων πτυχών της ζωής.
Περιζήτητος στην Ευρώπη
Το 1841 ο Μπερλιόζ θα χωρίσει από τη Σμίθσον, η πτώση της καριέρας της οποίας την είχε ως τότε οδηγήσει αρχικά σε ακραία συμπεριφορά και αργότερα στο ποτό. Δημιούργησε δεσμό με την τραγουδίστρια Μαρί Ρέτσιο και μαζί περιόδευσαν στη Γερμανία. H αλήθεια είναι ότι εκτός Γαλλίας ο Μπερλιόζ είχε σαφώς καλύτερη τύχη. Μετά το 1840 ήταν περιζήτητος σε όλη την Ευρώπη, όπου παράλληλα διηύθηνε τη δική του – και όχι μόνο – μουσική, ενώ ως ένας από τους πρώτους μεγάλους μαέστρους επηρέασε μια ολόκληρη γενιά μουσικών.
H δραματική καντάτα «H καταδίκη του Φάουστ» που παρουσιάστηκε στο Παρίσι το 1846 ωστόσο ήταν αποτυχία, ενώ το Te Deum που συνέθεσε κατά την περίοδο 1849-50 παίχθηκε μόλις το 1855. Από την επόμενη χρονιά και ως το 1858 αφοσιώθηκε στη μνημειακών διαστάσεων όπερά του «Οι Τρώες», της οποίας μάλιστα έγραψε και το λιμπρέτο, βασισμένο στην «Αινειάδα» του Βιργιλίου. Οι προσπάθειές του ωστόσο να ανεβεί το αριστούργημά του στην όπερα απέτυχαν. Τελικά, αφού το χώρισε σε δύο μέρη, είδε να ανεβαίνει μόνο το δεύτερο από αυτά στο Theatre-Lyrique του Παρισιού τον Νοέμβριο του 1863. Επρόκειτο για αποτυχία – το έργο κατέβηκε ύστερα από 22 παραστάσεις – που κυριολεκτικά έσπασε το ηθικό του συνθέτη, ο οποίος στο διάστημα 1860-62 έγραψε το τελευταίο του έργο, την κωμική όπερα «Βεατρίκη και Βενέδικτος», βασισμένη στο έργο του Σαίξπηρ «Πολύ κακό για το τίποτα».
H ώρα της αναγνώρισης
Παραγνωρισμένος για 100 και πλέον χρόνια μετά τον θάνατό του ο Μπερλιόζ – το 1869, σε ηλικία 66 ετών – σήμερα αναγνωρίζεται για τον πρωτοποριακό χαρακτήρα των έργων του, τα οποία μάλιστα εξ αφορμής της εφετινής επετείου βρέθηκαν για μία ακόμη φορά στο διεθνές προσκήνιο μέσα από ποικίλες εκδηλώσεις. Ο ίδιος ο συνθέτης αναγνώριζε ως κύρια χαρακτηριστικά της μουσικής του τη «γεμάτη πάθος έκφραση, τη βαθιά εσωτερικότητα και τον απρόβλεπτο χαρακτήρα της». Στο πλαίσιο αυτό λοιπόν και με δεδομένη την εκ νέου «ανακάλυψή» του στη σύγχρονη εποχή ελάχιστοι θα βρεθούν να διαφωνήσουν με την απάντηση που ο ίδιος έδινε στην ερώτηση που έθετε στα «Απομνημονεύματά» του: αν, δηλαδή, έχει μεγαλύτερη ανυψωτική δύναμη ο έρωτας ή η μουσική. «Γιατί άραγε θα πρέπει να τα διαχωρίσουμε;» έγραφε ο Μπερλιόζ. «Μήπως και τα δύο δεν δίνουν φτερά στην ανθρώπινη ψυχή;».
H συναυλία της ΚΟΑ θα δοθεί στις 31/10 στην Αίθουσα Φίλων της Μουσικής του Μεγάρου (Βασιλίσσης Σοφίας και Κόκκαλη). Το πρόγραμμα περιλαμβάνει τα έργα του Μπερλιόζ: «Ρωμαϊκό Καρναβάλι», εισαγωγή, «Ο θάνατος της Κλεοπάτρας», έργο για φωνή και ορχήστρα με τη συμμετοχή της υψιφώνου Γιούλια Ιζάεφ και «Φανταστική Συμφωνία». Μουσική διεύθυνση: Κριστιάν Μαντεάλ. Στις 20.30.
