Τι είναι τα ζώδια; Είναι αστέρια που καθορίζουν τη ζωή μας; Πού βρίσκονται; Τι γνωρίζουμε για αυτά; Μια επιστημονική προσέγγιση των ερμηνειών και των επιδράσεων των αστερισμών στο φαινόμενο της ζωής!
Το θέαμα του έναστρου ουρανού ένα ανέφελο καλοκαιριάτικο βράδυ, μακριά από τα φώτα και από τα υψηλά κτίρια της πόλης που κρύβουν τη θέα, είναι επιβλητικό και αποτελεί πηγή έμπνευσης. Αλλά τι είναι στην πραγματικότητα τα μυριάδες φωτεινά αντικείμενα που βλέπουμε στον νυχτερινό ουρανό; Αν εξαιρέσουμε τους πλανήτες, που διακρίνονται λόγω της κίνησής τους, όλα τα υπόλοιπα είναι άστρα, διάπυρες αέριες σφαίρες, όπως ο Ηλιος. Παρ’ όλο που οι φυσικές τους διαστάσεις είναι τεράστιες και κινούνται με ταχύτητα που φτάνει τα 900.000 χιλιόμετρα την ώρα, φαίνονται έτσι μικρά και ακίνητα λόγω της τεράστιας απόστασης που μας χωρίζει από αυτά. Το φως (που, όπως είναι γνωστό, ταξιδεύει με ταχύτητα 300.000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο) χρειάζεται πέντε χρόνια για να έρθει σε εμάς από το κοντινότερο άστρο.
Ενα απλό βλέμμα στα αστέρια δείχνει ότι δεν έχουν την ίδια λαμπρότητα, ούτε είναι ομοιόμορφα κατανεμημένα στο στερέωμα. Μερικά μπορούν να καταταγούν σε ομάδες, είτε γιατί είναι πυκνά συγκεντρωμένα, όπως οι Πλειάδες (Πούλια), είτε γιατί είναι διατεταγμένα σε διάφορα γεωμετρικά σχήματα, όπως το τετράπλευρο της Μεγάλης Αρκτου, ή ακόμη γιατί μας θυμίζουν τη σιλουέτα αντικειμένων ή έμψυχων όντων, όπως ο Δράκος ή ο Σκορπιός.
Τον πρώτο κατάλογο των ορατών άστρων τον έφτιαξε ο Ιππαρχος (2ος π.Χ. αιώνας) που θεωρείται ο πατέρας της Αστρονομίας. Το έργο του συνέχισε ο Πτολεμαίος (2ος μ.Χ. αιώνας), ο οποίος στη μεγάλη συγγραφή του με τίτλο Μαθηματική Σύνταξη περιέλαβε τους 48 ως τότε γνωστούς αστερισμούς, 12 από τους οποίους ήταν οι γνωστοί αστερισμοί των ζωδίων (ζωδιακοί). Γύρω στον 17ο αιώνα διάφοροι ευρωπαίοι αστρονόμοι πρόσθεσαν και άλλους 40 αστερισμούς, οπότε σήμερα έχουμε συνολικά 88 αστερισμούς.
Από αυτούς οι έξι Μικρή και Μεγάλη Αρκτος, Κηφέας, Κασσιόπη, Δράκοντας και Καμηλοπάρδαλη φαίνονται από την Ελλάδα όλη τη νύχτα, οποιαδήποτε εποχή του έτους, και ονομάζονται αειφανείς αστερισμοί. Αλλοι 63 αστερισμοί (23 βόρειοι, 12 ζωδιακοί και 28 νότιοι) φαίνονται από την Ελλάδα σε διάφορες εποχές του έτους και ονομάζονται αμφιφανείς αστερισμοί. Οι υπόλοιποι 19 δεν φαίνονται ποτέ από την Ελλάδα. Βρίσκονται μονίμως κάτω από τον ορίζοντα και ονομάζονται αφανείς αστερισμοί.
Ζωδιακοί αστερισμοί
Τι είναι άραγε τα ζώδια; Είναι αστέρια που καθορίζουν τη ζωή μας; Πού βρίσκονται; Τι γνωρίζουμε γι’ αυτά; Είναι γνωστό σε όλους μας ότι η Γη περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό της σε χρονικό διάστημα μιας μέρας (ημερήσια περιστροφή), ενώ ταυτόχρονα περιφέρεται γύρω από τον Ηλιο μία φορά κάθε χρόνο (ετήσια περιφορά). Καθώς όμως εμείς βρισκόμαστε πάνω της, δεν είναι εύκολο να αντιληφθούμε αυτές τις κινήσεις. Ετσι ως αποτέλεσμα της ημερήσιας περιστροφής βλέπουμε τον Ηλιο, τη Σελήνη και τα άστρα να ανατέλλουν και να δύουν, ενώ ως αποτέλεσμα της ετήσιας περιφοράς βλέπουμε τη Σελήνη και τους πλανήτες να αλλάζουν θέση, από βράδυ σε βράδυ, ανάμεσα στα υπόλοιπα ακίνητα αστέρια (που για τον λόγο αυτόν ονομάζονται και απλανείς).
Η αλλαγή θέσης του Ηλιου από μέρα σε μέρα ανάμεσα στα υπόλοιπα αστέρια δεν γίνεται εύκολα αντιληπτή επειδή το γαλάζιο φως του ουρανού, το οποίο οφείλεται στο φως του Ηλιου που διαχέεται από την ατμόσφαιρα της Γης, είναι λαμπρότερο από το ασθενές φως των αστεριών. Μια προσεκτική, όμως, παρατήρηση του νυχτερινού ουρανού δείχνει ότι από μέρα σε μέρα τα ορατά αστέρια, αυτά δηλαδή που βρίσκονται σε αντιδιαμετρική θέση με τον Ηλιο, δεν είναι πάντα τα ίδια. Ο Ηλιος κινείται στον ουρανό, από την Ανατολή προς τη Δύση, πιο αργά από ό,τι τα αστέρια και έτσι φαίνεται σαν να «οπισθοχωρεί» καθημερινά σε σχέση με αυτά. Για τον λόγο αυτόν ένας παρατηρητής διαπιστώνει ότι από βράδυ σε βράδυ αλλάζει η θέση των αστερισμών στον ουρανό, έτσι ώστε τελικά άλλοι αστερισμοί φαίνονται τον χειμώνα και άλλοι το καλοκαίρι.
Με τον «έμμεσο» αυτόν τρόπο γίνεται φανερή η ετήσια κίνηση του Ηλιου: μέσα σε ένα χρόνο ο Ηλιος, αλλάζοντας θέση από μέρα σε μέρα στον ουρανό, διαγράφει ένα κυκλικό «μονοπάτι» που ονομάζεται εκλειπτική. Κατά την αντίστοιχη ετήσια κίνησή τους στον ουρανό οι πλανήτες και η Σελήνη βρίσκονται πάντα κοντά στην εκλειπτική, μέσα σε μια ζώνη που ονομάζεται ζωδιακή ζώνη. Στη ζώνη αυτή περιέχονται οι δώδεκα ζωδιακοί αστερισμοί. Τα ονόματά τους, γνωστά άλλωστε σε όλους μας, είναι (με τη σειρά που έχει επικρατήσει): Κριός, Ταύρος, Δίδυμοι, Καρκίνος, Λέων, Παρθένος, Ζυγός, Σκορπιός, Τοξότης, Αιγόκερως, Υδροχόος και Ιχθύες. Στην ίδια ζώνη, μεταξύ Σκορπιού και Τοξότη, περιλαμβάνεται και ένα τμήμα του αστερισμού του Οφιούχου, γεγονός που σχετικά πρόσφατα δημιούργησε θόρυβο στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, επειδή θεωρήθηκε ότι υπάρχει και 13ο ζώδιο. Το πρόβλημα οφείλεται στη σύγχυση μεταξύ ζωδιακών αστερισμών και ζωδίων. Οι ζωδιακοί αστερισμοί χρησιμοποιούνται από τους αστρονόμους για την ταξινόμηση των αστέρων και τα όριά τους έχουν καθορισθεί, μαζί με τα όρια όλων των υπόλοιπων αστερισμών, από τη Διεθνή Αστρονομική Ενωση το 1927. Τα όρια αυτά δεν συμπίπτουν πάντα με τα παραδοσιακά όρια των ζωδίων.
Η μετάπτωση των ζωδίων
Ο Ηλιος κατά τη διάρκεια του έτους κινείται από τον έναν ζωδιακό αστερισμό στον άλλον διανύοντας 30 μοίρες κάθε μήνα. Ετσι στα τέλη του Απριλίου εισέρχεται στον ζωδιακό αστερισμό του Κριού, ένα μήνα αργότερα στον ζωδιακό αστερισμό του Ταύρου κ.ο.κ. Για όσους ασχολούνται με την αστρολογία και τα ωροσκόπια, το γεγονός ότι στα τέλη Απριλίου ο Ηλιος εισέρχεται στον ζωδιακό αστερισμό του Κριού μοιάζει με λάθος: όλα τα ωροσκόπια καθορίζουν ως αρχή του ζωδίου του Κριού την 21η Μαρτίου.
Πού οφείλεται αυτή η ανακολουθία; Η απάντηση είναι πολύ εύκολη για όσους κάνουν ποδήλατο: όταν τρέχουν με μεγάλη ταχύτητα και θέλουν να στρίψουν δεξιά ή αριστερά, δεν χρειάζεται να χρησιμοποιήσουν το τιμόνι, αρκεί να γείρουν προς την αντίστοιχη κατεύθυνση. Αυτό το φαινόμενο, γνωστό στους φυσικούς ως μετάπτωση, προκαλεί τη στροφή του άξονα περιστροφής των τροχών ακριβώς λόγω της κλίσης τους και έχει για συνέπεια τη στροφή (αλλαγή της πορείας) ολόκληρου του ποδηλάτου.
Το ίδιο φαινόμενο εμφανίζεται και στη Γη: ο άξονας περιστροφής της δεν είναι κάθετος στην εκλειπτική, αλλά «γέρνει» (η γνωστή γωνία των 23,5 μοιρών, στην οποία οφείλεται και το φαινόμενο των εποχών). Ετσι δεν θα πρέπει να εκπλαγεί κανείς από τη διαπίστωση ότι και ο άξονας περιστροφής της Γης «στρίβει» και αυτός, πολύ αργά όμως, συμπληρώνοντας μια πλήρη περιστροφή σε 25.800 χρόνια ή 30 μοίρες σε 2.150 χρόνια.
Οταν ορίστηκαν τα ζώδια, την εποχή του Ιππαρχου, η κατεύθυνση του άξονα της Γης ήταν τέτοια ώστε στις 21 Μαρτίου ο Ηλιος βρισκόταν πράγματι στην αρχή του ζωδιακού αστερισμού του Κριού. Από τότε, όμως, έχουν περάσει 2.100 χρόνια και ο άξονας έχει «στρίψει» κατά 30 μοίρες, με αποτέλεσμα όλοι οι ζωδιακοί αστερισμοί να έχουν μετατοπιστεί κατά 30 μοίρες επίσης. Ετσι στις 21 Μαρτίου ο Ηλιος βρίσκεται στον ζωδιακό αστερισμό των Ιχθύων, που βρίσκονται στην παλιά θέση του Κριού. Ομοίως και τα άλλα ζώδια βρίσκονται έναν περίπου αστερισμό προς τα πίσω. Το φαινόμενο αυτό δεν έχει ληφθεί υπόψη από τους αστρολόγους, οι οποίοι χρησιμοποιούν ακόμη τον ζωδιακό κύκλο όπως ήταν όταν πρωτοορίστηκε. Ετσι ένας άνθρωπος που γεννήθηκε, π.χ., στις 24 Ιουνίου θεωρείται ότι είναι Καρκίνος (22 Ιουνίου – 22 Ιουλίου), ενώ μια ματιά στον αστρικό χάρτη φανερώνει ότι ο Ηλιος εκείνη την ημερομηνία μόλις εισέρχεται στον ζωδιακό αστερισμό των Διδύμων.
Ο κ. Χάρης Βάρβογλης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Φυσικής του ΑΠΘ.
