Η ενασχόληση του Jean Bollack με τους αρχαίους τραγικούς σε επίπεδο παράστασης σφραγίζει την πολυετή συναναστροφή του με την αρχαία Ελλάδα. Από τον «Οιδίποδα Τύραννο» και την «Ιφιγένεια εν Αυλίδι», τις δύο πρώτες τραγωδίες που μετέφρασε, ως την «Ανδρομάχη», η οποία ανέβηκε το 1994 και στην Αθήνα, και την πρόσφατη «Ελένη» (1997), ο Bollack δοκιμάζει ενώπιον του κοινού τη μέθοδο που επί σειρά ετών επεξεργάστηκε και χρησιμοποίησε στη φιλολογική επιστήμη και φέρνει τους θεατές σε απευθείας επαφή με το σημαίνον και το σημαινόμενο του τραγικού λόγου για να διερευνήσει την πραγματική εμβέλειά του. Η προσωπική προσέγγισή του των τραγικών, θεμελιωμένη στη φιλοσοφία και ειδικότερα στον διαυγή επικούρειο λόγο, δίνει έμφαση στην ειδολογική ποικιλομορφία της τραγωδίας και έρχεται σε αντίθεση με το παραδεδομένο πρότυπο το οποίο, βασιζόμενο στην «Αντιγόνη» ή στον «Οιδίποδα Τύραννο», αποκλείει πολλές τραγωδίες και περιορίζει ασφυκτικά τη μελέτη του αρχαίου θεάτρου.
Προτού περάσει στην ύστατη δοκιμασία της παράστασης, όμως, ο Bollack μετρήθηκε επί καιρό όχι μόνο με τις λέξεις του παρελθόντος ως κλασικός φιλόλογος αλλά και με τις σιωπές και τις απουσίες, τα κενά, τα «λάθη» και τις επαναλήψεις των κάθε λογής κειμένων της αρχαιότητας, σε μια αγωνιώδη προσπάθεια όχι απλώς να τα «αποκαταστήσει» αλλά να τους δώσει ζωή. Στην προσπάθειά του αυτή η σκέψη του άλλοτε συγκρούστηκε και άλλοτε συγχωνεύθηκε με τον φιλοσοφικό στοχασμό, άλλοτε αφομοίωσε και άλλοτε απέρριψε τάσεις της φιλολογικής επιστήμης, για να καταλήξει τελικά στο μεταίχμιο μεταξύ φιλοσοφίας και φιλολογίας, σε μια δημιουργική μοναξιά.
Το τελευταίο βιβλίο του «Η Ελλάδα του κανενός» απεικονίζει την πορεία του αυτή από τη δεκαετία του £50 ως σήμερα μέσα από ανέκδοτα ως επί το πλείστον κείμενα, που αρθρώνουν έναν αυτοαναφορικό, επιστημολογικό λόγο για τη μέθοδο του συγγραφέα τους. Η διάρθρωση του βιβλίου είναι πολύ συστηματική. Μετά από μια γενική, θεωρητική εισαγωγή-διακήρυξη αρχών με τον χαρακτηριστικό τίτλο Μαθαίνοντας να διαβάζουμε, ακολουθούν τρεις ενότητες Φιλολογία, Μύθος και νόημα, Αναγνώσεις γλωσσών και καθεμιά από αυτές περιλαμβάνει τρεις υποενότητες. Σε κάθε υποενότητα προτάσσεται ένα κείμενο αμιγώς θεωρητικό στο οποίο ο συγγραφέας επεξηγεί τον τρόπο δουλειάς του στο συγκεκριμένο κάθε φορά πεδίο και ακολουθούν εφαρμογές.
Η πρώτη ενότητα αναφέρεται στις διάφορες ερμηνευτικές θεωρίες και αρχίζει με παραδείγματα επεμβάσεων επί των κειμένων. Ως παράδειγμα ερμηνείας συνυφασμένης με συγκεκριμένες προσδοκίες τεκμηρίωσης αναφέρεται η φροϋδική ανάγνωση του Εμπεδοκλή, κατά την οποία η εμπεδόκλεια θεωρία της Αγάπης και του Μίσους ερμηνεύεται από τον Φρόυντ ως επιθυμία ζωής και επιθυμία θανάτου. Ως παράδειγμα αυθαίρετης ερμηνείας που, αναλόγως των πεποιθήσεων του φιλολόγου και της εποχής, συσκοτίζει το κείμενο αναφέρονται οι ποικίλες ερμηνείες των ομηρικών επών. Παράλληλα, με ένα άλλο κείμενο διερευνάται η δυνατότητα αυτούσιας μεταφοράς μιας επιστήμης και της μεθοδολογίας της από μια χώρα σε μια άλλη, με άξονα τον Wilamowitz και την πρόσληψη της ιστορικής μεθόδου του στη Γαλλία. Η ενότητα κλείνει με την παρουσίαση της υλιστικής ερμηνευτικής θεωρίας του Peter Szondi, ο οποίος, συνεχίζοντας και εμπλουτίζοντας τη μαρξιστική σκέψη, αντιπάλεψε τις θεολογικές προσεγγίσεις του κειμένου και εισήγαγε την έννοια της κοινωνικής διαμεσολάβησης στην πρόσληψή του.
Στη δεύτερη και στην τρίτη ενότητα ο Bollack βάζει σε εφαρμογή τη μέθοδό του. Εξετάζει σφαιρικά τον μύθο και τη διαχρονική λειτουργία του μέσα από ποικίλα παραδείγματα: ως λογοτεχνικό στοιχείο και ως ιδεολογικό άξονα σε κείμενα λογοτεχνικά και φιλοσοφικά, ως φιλοσοφικό υπόβαθρο στην κοσμογονία των ατομικών αλλά και ως ψηφίδα αισθητικής στη σύγχρονη λογοτεχνία, στον Saint John Perse και στον Andre Frenaud. Διερευνά τη λειτουργία του σημείου και του κώδικα σε σημεία κρυπτόμενα, όπως ο όρκος της Στυγός, στην ειρομένη λέξη του ηρακλείτειου λόγου, σε κώδικες θεατρικούς, όπως οι δύο Ηλέκτρες, ή ποιητικά φιλοσοφικούς, όπως o πλατωνικός Κρατύλος και η ποίηση του Celan.
Στις τρεις αυτές ενότητες ο Bollack με κείμενα θεωρητικά, ανασκευάζοντας αλλότριες θέσεις ή εκθέτοντας τη μέθοδό του, ορίζει την ερμηνευτική πρότασή του, η οποία συμπυκνώνεται σε μία και μόνη λέξη, ανάγνωση, και την υπογραμμίζει συστηματικά ακόμη και με τον τίτλο που δίνει στις υποενότητές του. Η ανάγνωση των αποσπασματικά παραδεδομένων κειμένων, ως αναγωγή στην κυριολεξία του έργου, αποτελεί την ερμηνεία τους. Η ανάγνωση αφαιρεί τις επιστρωματώσεις των προσεγγίσεων του κειμένου και αποκαλύπτει την «αντικειμενική» του αλήθεια, τον εσώτερο πυρήνα του, όπου αναδεικνύονται πάντα η ενότητα, η προθετικότητα και το σχέδιο στο οποίο υπακούει και μέσα από αυτά το νόημα και η λειτουργικότητά του. Οπως παρατηρεί ο συγγραφέας στις Σκέψεις για την πρακτική, μια προσωπική ars philologica, πολλές φορές ο αναγνώστης, αντί να διαβάζει Ηράκλειτο, διαβάζει επί της ουσίας Diels και αντί για Επίκουρο Usener. Ο φιλόλογος-ερμηνευτής ιδιοποιείται το κείμενο εγγράφοντας επ’ αυτού την προσωπική του ερμηνεία. «Τα κείμενα φέρουν λοιπόν τα σημάδια των πληγμάτων που έχουν δεχθεί» επισημαίνει ο Bollack σε μια συνέντευξή του αναφερόμενος στην ποίηση του Paul Celan, ενός ποιητή με τον οποίο διατηρούσε και διατηρεί μια ιδιαίτερη σχέση. Εργο του φιλολόγου είναι να ανιχνεύσει με ευαισθησία τα πλήγματα και να τα θεραπεύσει, προσδίδοντας εκ νέου στο κείμενο την αυτονομία του.
Η φιλολογία καθίσταται κατ’ αυτόν τον τρόπο μια επιστήμη εξαιρετικά χρήσιμη για τη γνώση των κοινωνιών, εφόσον η ιστορία της «παρερμηνείας», της παρανόησης ενός κειμένου, φωτίζει τη νοοτροπία, τις ανάγκες και τις προσδοκίες της κοινωνίας στην οποία έλαβε χώρα κάθε φορά η ανάγνωσή του. Κυρίως όμως η φιλολογία αναδεικνύεται με την ανάγνωση ως μια κατ’ εξοχήν ατραπός προς την κατανόηση του αγνώστου, του άφατου, τα μυστικά του οποίου περικλείει σε μεγάλο βαθμό η ελληνική αρχαιότητα.
Διαβάζοντας όμως με τον ίδιο σεβασμό και σύγχρονα ποιητικά κείμενα, ο Bollack ανοίγει γόνιμους διαύλους διαχρονικής επικοινωνίας των κειμένων και νέα πεδία για την ανάγνωση των κλασικών και, το σημαντικότερο, θέτει τις βάσεις για μια καθολική επιστήμη του λογοτεχνήματος. Και με το νέο βιβλίο του, κινούμενος με απλότητα και άνεση όπως πάντα από τον Επίκουρο και τον Αισχύλο στον Saint-John Perse και στην υπαρξιακή διάσταση του Celan, συνεχίζει να δημιουργεί νέες γέφυρες ανάμεσα στα έργα και στον αναγνώστη, στο παρελθόν και στο παρόν των κειμένων, στην επιστήμη και στην ποίηση. Και «Η Ελλάδα του κανενός», αγκαλιάζοντας κείμενα κλασικά και νεότερα, ελληνικά και ξένα, γίνεται η Ελλάδα όλων, ο τόπος της αποκάλυψης μιας αλήθειας που ταυτίζεται με τον βαθύτερο πυρήνα της ύπαρξης.
Η κυρία Τιτίκα Δημητρούλια είναι φιλόλογος και μεταφράστρια.
