Γνωρίζουμε τη φύση της πατρίδας μας; τα γεωλογικά και τα παλαιοντολογικά τοπία της, τα αρχαία μεταλλεία και τους τρόπους που τα εκμεταλλεύτηκαν οι αρχαίοι και οι νεότεροι; τα φαράγγια και τα σπήλαια, τους καταρράκτες και τους παγετώνες, τον σχηματισμό των οροσειρών, τον σχηματισμό του ίδιου του ελληνικού χώρου μέσα από κοσμογονικές γεωλογικές ανακατατάξεις;
Το βιβλίο του Ι. Μπορνόβα έρχεται να μας προσφέρει απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά. Ο συγγραφέας, δρ Γεωλογίας, τέως διευθυντής του ΙΓΜΕ (Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών), έχει γνωρίσει σημείο προς σημείο τη χώρα μας, χάρη στην πολύχρονη ερευνητική δραστηριότητά του. Ηταν συνεπώς, και κατ’ αρχήν, αρμόδιος να μιλήσει για το θέμα. Αλλά εκτός από την επιστημονική επάρκεια ο συγγραφέας του βιβλίου είχε και το χάρισμα να κάνει προσιτό στον μη ειδικό αναγνώστη ένα θέμα δυσπρόσιτο όταν προεγγίζεται με την αυστηρή γλώσσα των ειδικών.
Το βιβλίο του κ. Μπορνόβα δεν περιγράφει απλώς τα «μνημεία» της φύσης. Ανατρέχει στις διαδικασίες του σχηματισμού τους, για να καταλήξει στην περιγραφή και στην εξήγηση. Ετσι το βιβλίο, πλούσια εικονογραφημένο, δεν είναι απλώς ένας ωραίος τουριστικός οδηγός. Είναι βοήθημα για την κατανόηση της ιστορίας της διαμόρφωσης της ελληνικής χερσονήσου, του Αιγαίου, των νησιών και των οροσειρών της Ελλάδας και των μορφών ζωής που σχηματίστηκαν, έζησαν και εξαφανίστηκαν αφήνοντας τα ίχνη τους στον ελλαδικό χώρο.
Το βιβλίο περιλαμβάνει ένα εισαγωγικό κεφάλαιο, οκτώ κεφάλαια και πρόλογο του ακαδημαϊκού Αθ. Πανάγου. Στο εισαγωγικό κεφάλαιο σκιαγραφούται ο σχηματισμός της Γης και η εξέλιξή της στη διάρκεια των γεωλογικών αιώνων. Στη συνέχεια περιγράφεται η διαμόρφωση του ελληνικού χώρου μέσα από κυριολεκτικά κοσμογονικές αναστατώσεις: καταβυθίσεις θαλασσών, ανάδυση νησιών και οροσειρών, διαμόρφωση τελικά αυτού που είναι σήμερα η Ελλάδα, η στεριά, τα νησιά και οι θάλασσές της. Ακολουθεί μια σύντομη έκθεση της εμφάνισης της ζωής στη γη και της πορείας της φυλογένεσης, που κατέληξε στην εμφάνιση του ανθρώπου.
Το επόμενο κεφάλαιο έχει θέμα τα αρχαία μεταλλεία, τα λατομεία και τα φαράγγια της χώρας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περιγραφή των πετρωμάτων και των μεταλλείων, κυρίως της περιοχής του Λαυρίου, κατά την αρχαιότητα, αλλά και στη νεότερη εποχή. Η σημασία της περιοχής του Λαυρίου στην ανάπτυξη της κυριαρχίας της αθηναϊκής δημοκρατίας είναι γνωστή. Λιγότερο γνωστές είναι η ζωή και η τύχη των δούλων, που ήταν η κύρια δύναμη της αρχαίας μεταλλευτικής παραγωγής. Ενδιαφέρουσες είναι επίσης η περιγραφή και η εξήγηση του σχηματισμού των περίφημων φαραγγιών των Τεμπών, της Σαμαριάς, των Φαιδριάδων κτλ.
Στο κεφάλαιο για τα σπήλαια ο συγγραφέας δεν αρκείται στην περιγραφή τους και στην παράθεση ωραίων εικόνων. Εξηγεί τον σχηματισμό τους, περιγράφει τις διάφορες κατηγορίες σπηλαίων και εξηγεί τη σημασία τους.
Το τέταρτο κεφάλαιο με τίτλο Παλαιοντολογικά παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς αναφέρεται στις μορφές ζωής που υπήρξαν στον ελλαδικό χώρο. Συναρπαστική είναι η περιγραφή της πλούσιας πανίδας του Πικερμίου, όπως ανασυγκροτείται με βάση τον τεράστιο αριθμό απολιθωμένων οστών που βρέθηκαν σε αυτή την περιοχή. Το ταξίδι στο παρελθόν, όπως το ανασυγκροτεί ο κ. Μπορνόβας, μας δίνει μιαν άλλη διάσταση του ελληνικού χώρου.
Το βιβλίο ολοκληρώνεται με τα κεφάλαια για τα γεωλογικά τοπία, τα ηφαίστεια, τους καταρράκτες, τους παγετώνες και τις διάφορες γεωμορφές που συναντώνται στη χώρα μας.
Το βιβλίο του κ. Μπορνόβα δεν είναι προϊόν μόνο άμεσης γνώσης του ελλαδικού χώρου, τον οποίο έχει «περπατήσει» ο συγγραφέας στη διάρκεια πολυετών ερευνητικών αποστολών. Ταυτόχρονα είναι προϊόν γνώσης της ιστορίας των γεωλογικών, φυσικών και βιολογικών μορφών. Η αξία του, τέλος, οφείλεται στην ικανότητα του συγγραφέα να κάνει προσιτό στον μη ειδικό αναγνώστη ένα δυσπρόσιτο θέμα: να κάνει τον αναγνώστη κοινωνό της γεωλογικής ιστορίας του τόπου μας, της ιστορίας των μορφών ζωής που κατοίκησαν τον ελλαδικό χώρο, και να αναδείξει την αξία και την ομορφιά των «μνημείων» που δημιούργησε η φύση ή που άφησαν μαρτυρίες της ύπαρξής της, μορφές ζωής που κάποτε υπήρξαν και που εξαφανίστηκαν ως συνέπεια μεγάλων αναστατώσεων, γεωλογικών, κλιματολογικών και αλλαγών στις δυνατότητες διατροφής.
Ο κ. Μπορνόβας με το βιβλίο του, προϊόν πολυετούς μόχθου, προσφέρει πράγματι υπηρεσίες στον τόπο μας. Μας οδηγεί, με επιστημονική σιγουριά αλλά και γλαφυρότητα, να γνωρίσουμε και να αγαπήσουμε τον ελληνικό χώρο, μέσα από τη συναρπαστική προϊστορία του, τις μορφές που δημιούργησαν οι γεωλογικές εποχές αλλά και τα έργα των ανθρώπων.
Ο κ. Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ομότιμος καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.
