Στις δύσκολες ανατολικές μας ημέρες η συλλογή με ελληνικά δημοτικά τραγούδια του Κλοντ Φοριέλ, που εκδόθηκε για πρώτη φορά στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης, θα μπορούσε να μας βάλει σε γόνιμες σκέψεις για σημερινά ήθη και πάθη. Τα δημοτικά τραγούδια και η λαϊκή κουλτούρα από την οποία απορρέουν αξίζουν κάποτε μια «ανασκαφική» μελέτη ανθρωπολογικού, αν μη τι άλλο, χαρακτήρα.
Ο γάλλος ιστορικός και φιλόλογος Κλοντ Φοριέλ (1772-1844) εξέδωσε την περίφημη συλλογή του μέσα στην ατμόσφαιρα του φιλελληνικού και ρομαντικού κινήματος (δύο τόμοι, Ι, Ιούνιος 1824 ΙΙ, Δεκέμβριος 1824, έκδ. 1825). Την ίδια εποχή ο γερμανός Werner von Haxthausen συνέλεγε επίσης δημοτικά τραγούδια, αλλά παραιτήθηκε όταν έμαθε την πρόθεση του Φοριέλ. (Η συλλογή του τελικώς εκδόθηκε μόλις το 1935). Οι αμέσως μεταγενέστερες συλλογές του Α. Μανούσου (1850) και του Σ. Ζαμπέλιου (1852) θα προέλθουν από τον κύκλο των Επτανήσων και του Διονυσίου Σολωμού. Με κριτήρια φιλολογικής επιστήμης συντάχθηκε η άλλη γνωστή συλλογή του Γερμανού Α. Passow Τραγούδια Ρωμαίικα (1860), καθώς και η κατά μισό αιώνα μεταγενέστερη, αλλά ιδιαιτέρως αγαπητή, του Ν. Γ. Πολίτου Εκλογές από τα Τραγούδια του Ελληνικού Λαού (1914).
Εκτοτε κυκλοφόρησαν διάφορες γνωστές ανθολογίες (στις οποίες συμπεριλαμβάνεται και ένας τόμος από την Ακαδημία Αθηνών), άλλοτε τοπικού χαρακτήρα και άλλοτε συγκεντρωτικές, άλλοτε πειστικές ως προς την αυθεντικότητα της καταγραφής και άλλοτε όχι. Στην Ελλάδα η πρώτη έκδοση της συλλογής Φοριέλ πραγματοποιήθηκε μόλις το 1956 από τον αείμνηστο καθηγητή Ν. Α. Βέη: Claude Fauriel, Δημοτικά τραγούδια της συγχρόνου Ελλάδος (εισαγωγή Ν. Βέη και μετάφραση Α. Π. Χατζηεμμανουήλ, εκδ. Χ. Τεγόπουλος – Ν. Νίκας, χ.χ. η εισαγωγή είναι του 1955).
Η συλλογή του Φοριέλ έκανε γνωστή στην Ευρώπη των αρχών του 19ου αιώνα την ελληνική δημοτική ποίηση αλλά και τον αγώνα της Ανεξαρτησίας. Τα επεξηγηματικά σχόλια του ιδίου με τα οποία συνοδεύεται σχεδόν κάθε τραγούδι της συλλογής αλλά και τα εκτενέστατα Προλεγόμενά του, στα οποία με γλαφυρή, συχνά ενθουσιώδη αφήγηση, εκτίθενται ιστορία, ήθη, έθιμα και εν γένει ο λαϊκός πολιτισμός της εποχής, υποθέτουμε, καθώς τα ξαναδιαβάζουμε σήμερα, 175 χρόνια μετά, ότι θα δημιούργησαν με τον δικαιολογημένο «εξωτισμό» τους ισχυρές συγκινήσεις στο μορφωμένο κοινό της Ευρώπης.
Η νέα ελληνική έκδοση συγκεντρώνει στον πρώτο τόμο όσα τραγούδια εξέδωσε ο γάλλος συλλέκτης στη δίτομη έκδοση του Παρισιού, αποκατεστημένα τώρα σε γνησιότερη μορφή εφόσον ο επιμελητής αφαιρεί τις τυχόν διορθωτικές επεμβάσεις του Φοριέλ. Στον δεύτερο τόμο περιλαμβάνονται όσα ανέκδοτα τραγούδια εντοπίστηκαν στα κατάλοιπα του συλλέκτη βρίσκονται διάσπαρτα σε διάφορες βιβλιοθήκες, κυρίως στο Παρίσι και στην Αθήνα. Από τα 275 ανέκδοτα τραγούδια του αρχείου Φοριέλ ελάχιστα έχουν εκδοθεί ως σήμερα. Στον ίδιο τόμο περιλαμβάνονται επίσης, σε Παράρτημα, 23 γαλλικές μεταφράσεις δημοτικών τραγουδιών που έκανε ο Φοριέλ και δεν αντιστοιχούν σε γνωστό ελληνικό κείμενο.
Η έκδοση που επιμελήθηκε ο Αλέξης Πολίτης είναι μια φιλολογική έκδοση με την απολύτως στενή έννοια του όρου. Το τονίζουμε αυτό, για να αποφευχθούν τυχόν παρανοήσεις. Το δίτομο αυτό έργο αφορά πρωτίστως τους φιλολόγους που έχουν στα χέρια τους μια λεπτομερέστατα σχολιασμένη «ανασκαφή» και αναστήλωση της συλλογής Φοριέλ.
Η σημερινή όμως έκδοση δεν μπορεί να αφήσει αδιάφορο και τον επαρκή αναγνώστη που θέλγεται από το πρώτο καταγραμμένο σώμα δημοτικών τραγουδιών μας, όταν μάλιστα περιλαμβάνει σε νέα σύγχρονη μετάφραση τα Προλεγόμενα και τα σχόλια τού Φοριέλ. Βεβαίως τα περισσότερα από τα τραγούδια της εκδοθείσης συλλογής, ή και παραλλαγές τους, συναντά κανείς σε όλες τις γνωστές και μη ανθολογίες, ασφαλώς και σε εκείνη του Ν. Βέη. Η τελευταία περιέργως αποσιωπάται στην παρούσα έκδοση, αν και επί 40 και πάνω χρόνια αποτελεί τη μοναδική αναφορά για τον έλληνα αναγνώστη του Φοριέλ. (Στη σελίδα 306 του δευτέρου τόμου ο επιμελητής αναφέρει ότι η δική του μετάφραση οφείλει αρκετά σε εκείνη του 1956, αποφεύγει ωστόσο να την προσδιορίσει με βιβλιογραφική ακρίβεια.) Με αυτή την (περιοριστική) έννοια τα ανέκδοτα τραγούδια του δευτέρου τόμου αποκτούν στην παρούσα έκδοση μεγαλύτερη χρηστική αξία για τον μη φιλόλογο αναγνώστη.
Για τον τελευταίο τα Προλεγόμενα και τα σχόλια του Φοριέλ ίσως σήμερα να παρέχουν μεγαλύτερη ωφέλεια και από τα τραγούδια: αποδίδουν με ενάργεια το κλίμα και την ιδεολογία του φιλελληνισμού· μπορούν όμως να διαβαστούν και ως ενδιαφέρον ρομαντικό αφήγημα με φόντο τις δοξασίες και τα ήθη της τουρκοκρατούμενης Ελλάδας.
Ωστόσο, στα πλαίσια μιας τέτοιας πολύπλευρης προσέγγισης, η συλλογή Φοριέλ απαιτεί ένα διαφορετικό βιβλίο: μια διαφορετική εισαγωγή θεωρίας και κριτικής της προφορικής παράδοσης και του λαϊκού πολιτισμού, έναν άλλου τύπου σχολιασμό, ένα βιβλίο που θα ερευνά συνθήκες και πράγματα, ώστε τα δημοτικά τραγούδια να διαβάζονται επί της ουσίας και να μην καταχωρίζονται επιπόλαια στη μεγάλη κληρονομιά των εθνικών παραδόσεων και των αλληλένδετων ιδεολογημάτων. Η αυστηρά φιλολογική (και ολιγοσέλιδη) εισαγωγή του επιμελητή, στην οποία εκτός των άλλων ρητώς ο αναγνώστης καλείται για την πλήρη κατανόηση να έχει ως προϋποθέσεις τη γνώση και τη χρήση δύο άλλων, παλαιότερων μελετών του ιδίου, αποκλείει εκ προθέσεως αυτή την προσέγγιση. Το δίτομο αυτό έργο των επτακοσίων τόσων σελίδων με το σημαντικό αρχειακό υλικό του απευθύνεται σε εξειδικευμένο αναγνωστικό κοινό. Ακόμη και στοιχειώδεις πληροφορίες για τον Φοριέλ και τη συλλογή του, για τον «λαογραφικό» 19ο αιώνα ή για το δημοτικό τραγούδι θα πρέπει να αναζητηθούν σε άλλες μελέτες.
Τα δημοτικά τραγούδια τα γνωρίζουμε από τις καταγραμμένες μορφές τους, δηλαδή μέσα από επικοινωνιακό κώδικα πολύ διαφορετικό από εκείνον με τον οποίο έγινε η αρχική πρόσληψή τους: τον προφορικό. Η δίτομη αυτή έκδοση έρχεται κυρίως να συμβάλει σε μια παλαιά ανάγκη των φιλολόγων: στην ανάγκη να συγκροτηθεί ένα ενιαίο corpus των καταγραμμένων δημοτικών τραγουδιών. Το γεγονός ότι η συλλογή Φοριέλ είναι η παλαιότερη καταγραφή την καθιστά ανεκτίμητο εργαλείο σε αυτή την κατεύθυνση.
Ελέγχοντας κάθε λογής σχόλια που ο Φοριέλ και οι συνεργάτες του σημείωναν στα περιθώρια των κειμένων ή και σε αυτόνομα αποκόμματα φύλλων ερευνώντας τις λεγόμενες «αντιγραφικές βελτιώσεις», καθώς και τις κάποιες παραλλαγές στίχων που ενδεχομένως απορρέουν από την ίδια την προφορική παράδοση ως και τα αυθόρμητα λάθη των γραφέων , ελέγχοντας επίσης τα ανέκδοτα από τον Φοριέλ τραγούδια στις διαφορετικές καταγραφές τους, υιοθετώντας τέλος (επίσης στα ανέκδοτα) μια μεθοδική χρονολογική κατάταξη με βάση τις μικρότερες «συλλογές», ο Αλέξης Πολίτης ανιχνεύει βήμα προς βήμα την καταγραφή των τραγουδιών με απώτερο στόχο να ανασυγκροτήσει όσο το δυνατόν πειστικότερα αυτή τη διαδικασία.
Παρέχοντας στον φιλόλογο αναγνώστη ενδιάμεσα στάδια από την αρχικότερη καταγραφή ως την τελικά εκδομένη (ή και ανέκδοτη στον δεύτερο τόμο) μορφή στην οποία κατέληξε ο Φοριέλ, ο Πολίτης επιχειρεί να ανοίξει γόνιμους φιλολογικούς διαύλους προς το σχεδόν ακατόρθωτο: προς τη σύλληψη και την κατανόηση της νοητικής διεργασίας που ονομάζουμε προφορική δημιουργία ή σωστότερα όπως τονίζει ο ίδιος αναδημιουργία.
Ο φιλόπονος επιμελητής γνωρίζει επαρκώς τα όρια αυτού του φιλόδοξου «αρχαιολογικού» εγχειρήματος και ως προς αυτό η έκδοσή του υπερβαίνει κάθε σχετική προηγούμενη προσπάθεια. Κλείνουμε λοιπόν με τα λόγια του: αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι οι καταγραφές που εκδίδω είναι όλες πιστές, ότι αναπαράγουν το τραγούδι όπως ακούστηκε τότε σίγουρα όχι. Αλλά έκρινα σκοπιμότερο να έχει ο αναγνώστης μπροστά στα μάτια του την πηγή και να κάνει ο ίδιος τις απαιτούμενες αναγωγές, παρά να τον παρασύρω προς τη δική μου εκδοχή της διόρθωσης…
Ο κ. Αρης Μαραγκόπουλος είναι συγγραφέας. Από τις εκδόσεις Κέδρος κυκλοφορεί το μυθιστόρημά του «Οι τελευταίες ημέρες του Βενιαμίν Σανιδόπουλου».
