Οι καταστάσεις αναταράξεων παρουσιάζουν, συνήθως, υψηλή εντροπία, δηλαδή αταξία και μη προβλεψιμότητα. Το Ιράκ της επόμενης μέρας συνιστά μια κατ’ εξοχήν τέτοια περίπτωση με το τοπίο ακόμη ασχημάτιστο και με εσωτερικές εξελίξεις αβέβαιες.
Το πιθανότερο είναι η ιρακινή πολιτική ζωή να επανέλθει, για ένα διάστημα τουλάχιστον, στη ρευστότητα και βιαιότητα που την χαρακτήριζε από την επανάσταση του 1958, που κατέλυσε τη φιλοβρετανική βασιλεία, ως τη σταθεροποίηση του Σαντάμ Χουσεΐν στην εξουσία, το 1979. Ασφαλώς το σιιτικό στοιχείο, 65% του πληθυσμού, θα επιδιώξει να ελέγξει το πολιτικό σκηνικό.
Παρά το συνήθως γραφόμενο για σιιτικό Νότο, η πραγματικότητα είναι πως οι σιίτες είναι η πλειονότητα και στο κεντρικό τμήμα της χώρας, στις δε περιοχές τους βρίσκεται άνω του 80% του ιρακινού πετρελαίου. Ηδη η Βαγδάτη είναι κατά το ήμισυ σιιτική και αυτό δε το ποσοστό έχει διατηρηθεί τεχνητά με την απαγόρευση αγοράς ακινήτων σε όσους δεν ήταν κάτοικοί της προ του 1975.
Παράλληλα οι σιίτες αισθάνονται ως οι παρίες της χώρας. Σιιτικό ήταν το πλήθος των ακτημόνων γεωργών που πλημμύρισε την πρωτεύουσα στις δεκαετίες του ’50 και του ’60, ενώ η σιιτική ομάδα του Μπάαθ ηττήθηκε στον αρχικό εσωτερικό αγώνα για την κυριαρχία του κόμματος, για να μην περιορισθούμε στα γνωστά μας γεγονότα του ’91.
Τον σιιτικό χώρο θα επιχειρήσει ασφαλώς να κηδεμονεύσει το Ανώτατο Συμβούλιο για την Ισλαμική Επανάσταση στο Ιράκ (SCIRI), η ισχυρότερη, ακριβέστερα η μόνη, αντιπολιτευτική οργάνωση εντός της χώρας. Σε επίπεδο πολιτικού λόγου πιθανότατα να συνδυάσει εθνικοαπελευθερωτικά, κοινωνικά και ισλαμικά στοιχεία, με στόχο της όχι βέβαια τη διάσπαση του Ιράκ αλλά τον έλεγχο του συνόλου του. Ηδη οι ισλαμιστές αρνούνται να συνεργασθούν με τις υπόλοιπες δυνάμεις προσδιορίζοντας έτσι και το στίγμα των επόμενων κινήσεών τους.
Ο ηγέτης τους Αγιατολάχ Μπακίρ αλ Χάκιμ μάλιστα, που φιλοξενείται από το 1982 στην Τεχεράνη, ανακοίνωσε ότι εντός των ημερών θα επιστρέψει στο Ιράκ.
Καθώς πάντως ο αρχιερατικός σιιτικός χώρος κάθε άλλο παρά μονολιθικός είναι και έχει έντονες εσωτερικές αντιθέσεις, υπάρχουν σημαντικά περιθώρια τακτικών παιγνίων.
Οι Κούρδοι του Ιράκ είναι διασπασμένοι ουσιαστικά από το 1958 μεταξύ του KDP υπό τον Μουσταφά Μπαρζανί (βόρειο τμήμα), με ρίζες συντηρητικές, και του PUK του Τζαλάλ Ταλαμπανί, το οποίο παρουσιάζει πιο κοινωνικά στοιχεία, ενώ υπάρχει και μικρή φιλοϊσλαμική μερίδα. Τα πολιτικά τους πράγματα διακρίνονται από άκρατο τακτικισμό και απότομες αλλαγές συμμαχιών, καμία δε εξέλιξη δεν θα πρέπει να μας εκπλήξει.
Στην πράξη ανεξάρτητοι από το 1991, είχαν τύχει προνομιακής μεταχείρισης υπό το πρόγραμμα Πετρέλαιο για Τρόφιμα των Ηνωμένων Εθνών. Από τα πρώτα δε θέματα που θα θέσουν θα είναι η νομιμοποίησή τους και στην περιοχή του Κιρκούκ.
Πάντως ας σημειωθεί εδώ ότι τα αποθέματα του κοιτάσματος που εκτείνεται μεταξύ Κιρκούκ και Μοσούλης δεν ξεπερνούν τα 10 δισ. βαρέλια, είναι δηλαδή 4% μόνο του συνολικού ιρακινού πετρελαίου. Αν δε συνεχίσουν να αντλούνται 1 εκατ. βαρέλια ημερησίως, θα στερέψουν ύστερα από 20 περίπου έτη. Οι Κούρδοι γνωρίζουν βέβαια τόσο την ποσότητα του πετρελαίου που βρίσκεται στις περιοχές που διεκδικούν όσο και τις πολιτικές δυσκολίες να τους παραχωρηθούν αυτές. Εξάλλου και καθ’ όλη την προηγούμενη 30ετία αίτημά τους ουσιαστικά δεν ήταν η ανεξαρτησία αλλά η αυτονομία και η είσπραξη του ποσοστού που τους αντιστοιχεί κατά κεφαλήν από το σύνολο των πωλήσεων του ιρακινού αργού.
Οποια πάντως και αν είναι η εξέλιξη, η νέα πραγματικότητα θα ασκήσει οσμωτικές πιέσεις στην κοινή μας γείτονα που βλέπει και από αυτή τη μεριά να προστίθεται άλλη μια δυσχέρεια στην επιβίωση του κεμαλικού οικοδομήματος.
Οι σουνίτες αναμένεται να δεχθούν τις έντονες πιέσεις των άλλων ομάδων. Υποβλεπόμενοι από αυτές αναμένεται να εμφανισθούν προς τη Δύση ως οι εγγυητές της λαϊκότητας και της σταθερότητας του Ιράκ. Η δημιουργία ενός κατ’ επίφαση πανιρακινού σχηματισμού, με τον κυρίαρχο όμως ρόλο σε αυτούς και όπου θα ενταχθούν και οι τέως μπααθικοί, θα είναι ασφαλώς ένα θελκτικό σχήμα. Δύσκολα πάντως ο χώρος θα ξεφύγει από τις εθνικιστικές τάσεις, το πρώτο ιδεολογικό καταφύγιο της όποιας εσωτερικής του αντιπολίτευσης. Και εδώ, όπως και γενικά στο Ιράκ, τα κλειδιά για τη χαρτογράφησή του θα είναι πρώτα τα άτομα και μετά οι προβαλλόμενες ενωτικές ιδεολογίες.
ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Πώς θα γίνει η ανοικοδόμηση
Η ανοικοδόμηση θα στηριχθεί ασφαλώς στα έσοδα από το πετρέλαιο. Η χώρα είναι δεύτερη σε αποθέματα με το 15% των παγκοσμίων αποθεμάτων, τα οποία υπολογίζονται σε 200 δισεκατομμύρια βαρέλια, πολύ φθηνής εξόρυξης (με κόστος 4 δολάρια το βαρέλι). Οπως δε έλεγαν επαΐοντες ιρακινοί τέως αξιωματούχοι, ρωσικές και νορβηγικές εταιρείες ερευνών τούς έχουν διαβεβαιώσει ότι με τα ανεξερεύνητα κοιτάσματα στη δυτική έρημο θα ξεπεράσουν ακόμη και το 25% των αποθεμάτων της Σαουδικής Αραβίας.
Για την ανανέωση του τομέα απαιτούνται περί τα 20 δισ. δολάρια (προπολεμικοί υπολογισμοί που υποθέτω θα ανατιμηθούν), ώστε η παραγωγή να αυξηθεί από τα 3 στα 6 εκατ. βαρέλια την ημέρα (8% της παγκόσμιας παραγωγής).
Ακανθώδες είναι βέβαια το ερώτημα ποιος θα αναλάβει τι. Ενα ρωσικό consortium είχε υπογράψει το 1997 συμφωνία για την εκμετάλλευση του κοιτάσματος της West Qourna (20 δισ. βαρέλια περίπου ), αλλά δεν προχώρησε σε υλοποίησή της λόγω των κυρώσεων. Οι Γάλλοι (Elf – Fina – Total) είχαν προσυμφωνήσει τη συμμετοχή τους στο ομοίου μεγέθους κοίτασμα Μαznoon, χωρίς όμως να θέσουν, επισήμως τουλάχιστον, οριστικές υπογραφές, ενώ ιδιαίτερα καλές συμφωνίες είχε κάνει και η κινεζική CNPC.
Χωρίς να υπεισέλθουμε σε λεπτομέρειες, η σημερινή τάση είναι ο επενδυτής κεφαλαιούχος να μην επωμίζεται άνω του 15%-20% της επένδυσης ετησίως για δύο δεκαετίες, ενώ χώρες όπως το Ιράν προτιμούν τις αυτοχρηματοδοτήσεις.
Σημαντικό ζήτημα με πολλές παραμέτρους είναι και το κατά πόσον η πώληση του ιρακινού αργού πετρελαίου θα εξακολουθήσει να γίνεται, όπως από τριετίας, σε ευρώ.
Το Ιράκ εισήλθε το 1980 στον πόλεμο με το Ιράν με πλεόνασμα 30 δισ. δολαρίων, εξήλθε μετά οκταετία με έλλειμμα 80 δισ. και σήμερα το συνολικό χρέος του φθάνει τα 250 δισ. (συμπεριλαμβανομένων των αποζημιώσεων στο Κουβέιτ, οι οποίες μπορεί να προσφέρουν ευκαιρία προικοδότησης της νέας κατάστασης από τις ΗΠΑ). Τα πετρελαϊκά έσοδα τώρα είναι περίπου 20 δισ. δολάρια και με τις νέες επενδύσεις μπορούν να διπλασιασθούν. Αρα υγιείς έξοδοι, αν και επώδυνες, υπάρχουν.
Τα σφάλματα της Ουάσιγκτον και του Λονδίνου * Τι πρέπει να αποφύγουν οι δυνάμεις της συμμαχίας και πώς θα αντεπεξέλθει η ελληνική προεδρία της Ευρωπαϊκής Ενωσης
Οι εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις στο Ιράκ θέτουν βέβαια προ σοβαρών ευθυνών τις ΗΠΑ, θα είναι δε μέγα σφάλμα να θεωρήσουν ότι μπορούν να αγνοήσουν τις δυναμικές της κοινωνίας. Στο λάθος αυτό υπέπεσε η Βρετανία που στηρίχθηκε στη μοναρχία και στην τάξη των γαιοκτημόνων. Η αντίδραση ήταν η δημιουργία της συμμαχίας των νασεριστών του στρατού, των ακτημόνων σιιτών και της εθνικής βιομηχανίας, που οδήγησε στην αιματηρή πτώση του καθεστώτος το 1958 (ο ισχυρός άνδρας πρωθυπουργός Nouri Said δολοφονήθηκε εν μέση οδώ διαφεύγων ντυμένος γυναικεία, όταν τον αναγνώρισαν παιδιά, ενώ η βασιλική οικογένεια εκτελέστηκε).
Θα είναι σφάλμα επίσης αν η Ουάσιγκτον προχωρήσει χωρίς τη διεθνή κοινότητα. Ολοι οι χειρισμοί, συμπεριλαμβανομένων αυτών που σχετίζονται με οικονομικά και ενεργειακά θέματα, θα μπουν στο μικροσκόπιο, τόσο εντός όσο και εκτός Ιράκ. Αυτό που ουσιαστικά χρειάζεται η διοίκηση μετά τη στρατιωτική της επιτυχία είναι να καθησυχάσει τον τοπικό πληθυσμό σε σχέση με το ύφος και την πορεία της πολιτικής της. Αν το κάνει και, περαιτέρω, αν αναλάβει τις ευθύνες της στις σχέσεις Ισραήλ – Παλαιστινίων όχι μόνο πικρίες και καχυποψίες θα διαλύσει αλλά και εαυτήν θα ισχυροποιήσει…
Οσον αφορά τα δικά μας, η κυβέρνηση και το υπουργείο Εξωτερικών, με την ταυτόσημη ουσιαστικά άποψη και της αξιωματικής αντιπολίτευσης, κατόρθωσε να ισορροπήσει μεταξύ ρεαλισμού, Ευρωπαϊκής Ενωσης – Προεδρίας και λαϊκής διάθεσης. Ισως το δυσκολότερο γι’ αυτήν κομμάτι να είναι πίσω της. Τώρα θα πρέπει να επαναλάβει τους χειρισμούς της στην αντίστοιχη φάση του Γιουγκοσλαβικού. Το Ιράκ βρίσκεται, ας μην το ξεχνάμε, στην ευρύτερη γειτονιά μας, όπως και σε αυτήν της Ενωσης μετά την είσοδο της Κύπρου. Είναι μια περιοχή όπου τόσο παράδοση εξωτερικών χειρισμών όσο και ιστορική παρουσία και δυνατότητες έχουμε.
Αρθρο Ειδικού Συνεργάτη
