Η κλωνοποίηση ανθρώπων ήταν το θέμα που κυριάρχησε την εβδομάδα που πέρασε όχι μόνο στις συζητήσεις των απανταχού επιστημόνων αλλά και στα ειδησεογραφικά πρακτορεία και στη διεθνή πολιτική σκηνή. Αφορμή η επισήμως εκπεφρασμένη πρόθεση τριών επιστημόνων να προχωρήσουν στην κλωνοποίηση ανθρώπων, η οποία έφερε την επιστημονική κοινότητα στα πρόθυρα νευρικής κρίσης και προκάλεσε τις αντιδράσεις του πολιτικού κόσμου. Αντιδρώντας στις εξαγγελίες των επιστημόνων η Γαλλία και η Γερμανία ζήτησαν να συζητηθεί το θέμα στην επόμενη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ με στόχο να απαγορευθεί παγκοσμίως η κλωνοποίηση ανθρώπων. Και ενώ ο πρόεδρος Μπους φέρεται να συμφωνεί με πρόσφατη εισήγηση της αμερικανικής Βουλής των Αντιπροσώπων να απαγορευθεί η κλωνοποίηση ανθρώπων, αποφάσισε στο τέλος της εβδομάδας να επιτρέψει την κρατική χρηματοδότηση ερευνητικών προγραμμάτων τα οποία αφορούν εμβρυϊκά βλαστικά κύτταρα, για την απομόνωση των οποίων μπορεί να απαιτηθεί η δημιουργία ανθρωπίνων κλώνων στον δοκιμαστικό σωλήνα.
Ο ιταλός γιατρός κ. Σεβερίνο Αντινόρι, ο κυπριακής καταγωγής αμερικανός συνεργάτης του κ. Παναγιώτης Ζαβός και η γαλλίδα βιοχημικός κυρία Μπριζίτ Μπουασελιέ εξέφρασαν ενώπιον 11μελούς επιτροπής εμπειρογνωμόνων της Αμερικανικής Ακαδημίας Επιστημών αλλά και εκπροσώπων του Τύπου την πρόθεσή τους να προχωρήσουν στον αμφιλεγόμενο πειραματισμό, ο οποίος, αν επιτύχει, θα αποδώσει παιδιά-«φωτοαντίγραφα». Κατά τη διάρκεια μιας επεισοδιακής ολοήμερης συνάντησης οι τρεις επιστήμονες απέτυχαν να πείσουν την επιτροπή για την ασφάλεια της κλωνοποίησης ως τεχνικής που θα μπορούσε να εφαρμοστεί για να βοηθηθούν άτεκνα ζευγάρια.
Η συνάντηση, η οποία έληξε με τις δύο ομάδες επιστημόνων να εμμένουν στις απόψεις τους, εντάσσεται στο πλαίσιο προσπάθειας της Ακαδημίας να συλλέξει επιστημονικές πληροφορίες οι οποίες θα επιτρέψουν να ριχθεί φως στο αν η τεχνική της κλωνοποίησης είναι ασφαλής να εφαρμοστεί σε ανθρώπους. Εκφράζονται φόβοι ότι ανθρώπινα μωρά τα οποία θα προέλθουν από κλωνοποίηση θα φέρουν επικίνδυνες γενετικές ανωμαλίες. Η εμμονή των τριών επιστημόνων να υλοποιήσουν τα σχέδιά τους για δημιουργία κλωνοπαίδων αδιαφορώντας τόσο για τα επιστημονικά δεδομένα τα οποία δείχνουν ότι ο κίνδυνος για τερατογενέσεις είναι εξαιρετικά υψηλός όσο και για τα ηθικά ζητήματα τα οποία εγείρει μια τέτοια πράξη έχει θορυβήσει την επιστημονική κοινότητα. Σύμφωνα με επιστημονικούς κύκλους, οι Αντινόρι, Ζαβός και Μπουασελιέ ενσαρκώνουν την ιδέα του αήθους επιστήμονα ο οποίος δεν σταματά μπροστά σε τίποτε προκειμένου να πετύχει τον στόχο του και κάνουν κακό στο σύνολο των επιστημόνων. Είναι γεγονός ότι η συμπεριφορά των Αντινόρι, Ζαβού και Μπουασελιέ κάθε άλλο παρά επιστημονική ήταν. Οι τρεις τους πέτυχαν να κάνουν την Ακαδημία να θυμίζει, σύμφωνα με μαρτυρίες παρευρισκομένων, «τσίρκο».
«Γελοίο» αναφώνησε ο Αλαν Τρούνσον του Αυστραλιανού Ινστιτούτου για την Αναπαραγωγή και την Ανάπτυξη όταν άκουσε την κυρία Μπουασελιέ να ισχυρίζεται ότι έχει αναπτύξει διαγνωστικά τεστ για να διαπιστώνει την καλή λειτουργία σημαντικών γονιδίων στα πρώτα στάδια ανάπτυξης των εμβρύων, και προσέθεσε ότι η γαλλίδα βιοχημικός «περιγράφει τεστ τα οποία δεν έχουν ακόμη ανακαλυφθεί». Αντίστοιχης αντιμετώπισης έτυχε και ο κ. Ζαβός, ο οποίος δέχθηκε τη σφοδρή επίθεση του καθηγητή του Τεχνολογικού Ινστιτούτου της Μασαχουσέτης κ. Ρούντολφ Τζάνις. Ο κ. Τζάνις, ο οποίος είναι πρωτοπόρος της κλωνοποίησης ζώων, αναφερόμενος στην εμμονή του κ. Ζαβού να προχωρήσει στην κλωνοποίηση ανθρώπων αγνοώντας τα πειράματα στα ζώα που δείχνουν ότι μόνο το 1% ως 5% των κλωνοποιημένων ζώων επιζούν, δήλωσε ότι κάτι τέτοιο «δεν αποτελεί καλή επιστήμη». Αντεπιτιθέμενος, ο κ. Ζαβός διέκοψε τον κ. Τζάνις λέγοντας: «Δεν πρόκειται να αφήσω αυτόν να μου κάνει διάλεξη».
Αντίθετος με την κλωνοποίηση ανθρώπων δήλωσε και ο Ιαν Γουίλμουτ, ο «πατέρας» της Ντόλι, η δημιουργία της οποίας (πριν από τέσσερα χρόνια στο Ινστιτούτο Ρόσλιν της Σκωτίας) άνοιξε τον δρόμο για την κλωνοποίηση θηλαστικών.
ΙΣΧΥΡΙΣΜΟΙ Και λίστα εθελοντών;
Τα μειωμένα ποσοστά επιτυχίας της κλωνοποίησης στα ζώα δεν πέτυχαν να πτοήσουν τους τρεις αμφιλεγόμενους επιστήμονες, οι οποίοι δήλωναν ότι θα ενημερώσουν τους υποψήφιους γονείς για τους κινδύνους και τα ποσοστά επιτυχίας της μεθόδου (οι ίδιοι θεωρούν για αδιευκρίνητους λόγους πως θα είναι υψηλότερα απ’ ό,τι στα ζώα) και ότι θα παρακολουθούν στενά τις προκύπτουσες κυήσεις ώστε να εξασφαλίσουν τη γέννηση υγιών κλωνοπαίδων. Οι τρεις επιστήμονες φέρονται να διαθέτουν λίστα εθελοντών οι οποίοι επιθυμούν πράγματι να επιχειρήσουν την κλωνοποίηση σαν μέσο τεκνοποίησης.
ΟΙ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Το θέμα φθάνει και στον ΟΗΕ
Η συζήτηση στην Αμερικανική Ακαδημία Επιστημών προκάλεσε σειρά αντιδράσεων παγκοσμίως, καθώς το θέμα της κλωνοποίησης εγείρει πληθώρα ερωτημάτων ηθικής φύσεως. Θορυβημένες από την πιθανότητα ότι ο Αντινόρι θα προβεί στη δημιουργία ανθρωπίνων αντιγράφων η Γαλλία και η Γερμανία ζήτησαν από τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ Κόφι Αναν να φέρει το θέμα στην προσεχή Γενική Συνέλευση που θα λάβει χώρα τον επόμενο μήνα. Με δεδομένο ότι τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ η κλωνοποίηση ανθρώπων είναι παράνομη, οι τρεις επιστήμονες θα αναγκαστούν να ζητήσουν φιλοξενία από κάποια χώρα στην οποία δεν υφίστανται αυτές οι απαγορεύσεις. Το γεγονός αυτό καθιστά, σύμφωνα με το γαλλικό υπουργείο Υγείας, επείγουσα την ανάγκη να ληφθούν αποφάσεις για την απαγόρευση της κλωνοποίησης ανθρώπων σε παγκόσμιο επίπεδο.
Την ανησυχία των πολιτικών μοιράζονται και οι επιστήμονες οι οποίοι έχουν ακόμη έναν λόγο να αισθάνονται άβολα με την αλαζονική συμπεριφορά των Ζαβού, Αντινόρι και Μπουασελιέ. Ενώ η κλωνοποίηση με σκοπό την αναπαραγωγή καταδικάζεται από το σύνολο της επιστημονικής κοινότητας, οι επιστήμονες τάσσονται υπέρ της θεραπευτικής κλωνοποίησης η οποία δεν καταλήγει σε δημιουργία ανθρωπίνων αντιγράφων και η οποία, μέσω της απομόνωσης εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων, μπορεί να αποδειχθεί σωτήρια για την αντιμετώπιση πολλών σοβαρών ασθενειών. Ο φόβος των επιστημόνων ότι η γενικότερη απαγόρευση της κλωνοποίησης, χωρίς διάκριση μεταξύ θεραπευτικής και αναπαραγωγικής, θα είχε καταστρεπτικά αποτελέσματα για την ερευνητική δραστηριότητα καθησυχάστηκε από την απόφαση του Τζορτζ Μπους να χρηματοδοτηθούν τα ερευνητικά προγράμματα τα οποία αφορούν τα εμβρυϊκά βλαστικά κύτταρα. Αξίζει να σημειωθεί ότι αντίστοιχη απόφαση έχει λάβει και η Βρετανία.
ΠΟΡΤΡΕΤΑ
Δρ Παναγιώτης Ζαβός
Αμφιλεγόμενος επιστήμονας και επιχειρηματίας. Διευθύνει τη δική του κλινική υποβοηθούμενης αναπαραγωγής στο Κεντάκι, ενώ πουλάει εργαλεία τα οποία χρησιμοποιούνται στην εξωσωματική γονιμοποίηση. Με πτυχίο ζωολογίας και ειδικός στην ανδρική αναπαραγωγή ο κ. Ζαβός υπήρξε μέλος του Πανεπιστημίου του Κεντάκι για δύο δεκαετίες. Σύμφωνα με δημοσίευμα των «Los Angeles Times», έχει κατηγορηθεί από νοσοκομείο του Κεντάκι για «ανήθικη και παράνομη συμπεριφορά».
Δρ Μπριζίτ Μπουασελιέ
Αμφιλεγόμενη βιοχημικός και ιέρεια της θρησκευτικής οργάνωσης των Raelian, οι οποίοι πιστεύουν ότι το ανθρώπινο είδος οφείλει την ύπαρξή του στη δράση εξωγήινων επιστημόνων και πως κάποιοι άνθρωποι θα ζήσουν αιώνια με τη βοήθεια της κλωνοποίησης. Για τον λόγο αυτόν, η οργάνωση ίδρυσε την εταιρεία Clonaid προκειμένου να μπορέσει να προβεί σε κλωνοποιήσεις ανθρώπων. Πρόσφατα όμως ο κύριος υποστηρικτής της προσπάθειας της κυρίας Μπουασελιέ απέσυρε τη χρηματοδότηση των πειραμάτων της.
Δρ Σεβερίνο Αντινόρι
Ο ιταλός εμβρυολόγος αποτελεί ίσως τον πιο αξιόπιστο επιστημονικά από τους τρεις. Με πρωτοποριακό ερευνητικό έργο στον τομέα της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, ο κ. Αντινόρι έγινε ευρέως γνωστός όταν πέτυχε εγκυμοσύνη σε 62χρονη γυναίκα, γεγονός το οποίο είχε προκαλέσει θύελλα αντιδράσεων για κοινωνικούς λόγους. Εξήντα δύο ετών και ο ίδιος σήμερα, δεν διστάζει να προκαλέσει το δημόσιο αίσθημα προτιθέμενος να προχωρήσει σε κλωνοποίηση ανθρώπων, ενώ στους συναδέλφους του που αμφισβητούν την υπευθυνότητά του αντιτείνει ότι η πολύχρονη πείρα του με τα έμβρυα θα του επιτρέψει να ξεχωρίσει τα καλά από τα προβληματικά έμβρυα-κλώνους.
9 ερωτήσεις – απαντήσεις
1. Τι είναι η κλωνοποίηση;
Κλωνοποίηση είναι η δημιουργία γενετικού αντιγράφου (κλώνου) ενός ενήλικου ζωντανού οργανισμού. Υπό αυτή την έννοια τα φυτά τα οποία πολλαπλασιάζονται με μοσχεύματα αποτελούν κλώνους του μητρικού φυτού. Εν αντιθέσει όμως με ό,τι συμβαίνει στα φυτά, η κλωνοποίηση δεν αποτελεί φυσική διαδικασία αναπαραγωγής των θηλαστικών. Μάλιστα ως τον Φεβρουάριο του 1977, όταν δημοσιεύθηκε στην επιστημονική επιθεώρηση «Nature» το άρθρο που περιέγραφε τη δημιουργία της Ντόλι, του προβάτου που υπήρξε το πρώτο κλωνοποιημένο θηλαστικό, όλοι πίστευαν ότι η πολυπλοκότητα των θηλαστικών θα απαγόρευε την κλωνοποίησή τους. Από τότε επιστημονικές ομάδες διαφόρων χωρών έχουν πετύχει να κλωνοποιήσουν αγελάδες, χοίρους, κατσίκες και ποντίκια, ενώ οι προσπάθειες για κλωνοποίηση λαγών, κουνελιών, σκύλων και γατών έχουν αποτύχει.
2. Με ποια διαδικασία δημιουργείται ένας κλώνος θηλαστικού;
Η διαδικασία δημιουργίας ενός κλώνου θηλαστικού αποτελεί στην ουσία μια προσπάθεια «ξεγελάσματος» του ωαρίου έτσι ώστε αυτό να «νομίσει» ότι έχει γονιμοποιηθεί. Υπό κανονικές συνθήκες ένα σπερματοζωάριο και ένα ωάριο συντήκονται για τη δημιουργία ενός νέου ατόμου το οποίο φέρει τη γενετική πληροφορία τόσο του ωαρίου όσο και του σπερματοζωαρίου. Με άλλα λόγια, οι γαμέτες (το ωάριο και το σπερματοζωάριο) είναι κύτταρα τα οποία περιέχουν τη μισή από τη γενετική πληροφορία που απαιτείται για τη δημιουργία ενός ατόμου. Η πληροφορία αυτή είναι εγγεγραμμένη στο DNA το οποίο εντοπίζεται στον πυρήνα καθενός από αυτά τα κύτταρα. Εν αντιθέσει όμως με το σπερματοζωάριο, το οποίο δεν λειτουργεί παρά σαν ένας μεταφορέας του γενετικού υλικού του στο ωάριο, το ωάριο το οποίο δέχεται αυτό το γενετικό υλικό έχει στη συνέχεια έναν πολύ σπουδαίο ρόλο: οφείλει να αξιοποιήσει την πληροφορία που έχει προκύψει από τη σύντηξη των δύο γενετικών υλικών προκειμένου να δημιουργηθεί ένα νέο άτομο. Με δεδομένο τον αριθμό των παιδιών που γεννιούνται καθημερινά στον πλανήτη, θα μπορούσε κανείς να πει ότι το ωάριο αξιοποιεί αυτή την πληροφορία μάλλον επιτυχώς! Την ικανότητα αυτή του ωαρίου θέλησαν να εκμεταλλευθούν οι επιστήμονες που προσπάθησαν να κλωνοποιήσουν θηλαστικά. Το ερώτημα που ετέθη ήταν το εξής: «Αν αυτό που χρειάζεται το ωάριο για να προχωρήσει στη δημιουργία ενός νέου ατόμου είναι το σύνολο της γενετικής πληροφορίας, θα μπορούσαμε να το ωθήσουμε στη δημιουργία ενός εμβρύου εξασφαλίζοντάς του αυτή την πληροφορία ανεξάρτητα από την προέλευσή της;». Με το παραπάνω σκεπτικό οι επιστήμονες που δημιούργησαν την Ντόλι αφαίρεσαν από το ωάριο τη δική του μισή πληροφορία και του χορήγησαν ολόκληρη τη γενετική πληροφορία ενός σωματικού κυττάρου κάποιου ενήλικου ζώου. Το πείραμα πέτυχε και μετά από μια επιτυχημένη εγκυμοσύνη γεννήθηκε η Ντόλι, η οποία αποτελεί τον κλώνο του ζώου από το οποίο ελήφθη η γενετική πληροφορία.
3 .Ενας κλώνος θηλαστικού είναι όμοιος κατά 100% με τον δότη της γενετικής πληροφορίας;
Η ομοιότητα υπολογίζεται σε 99,9%. Αυτό οφείλεται στο ότι, εκτός από το DNA που υπάρχει στον πυρήνα του σωματικού κυττάρου, το ωάριο φέρει εκτός πυρήνα ένα ποσό DNA το οποίο στη συνέχεια ανιχνεύεται στα κύτταρα του κλώνου.
4. Ποια είναι τα ποσοστά επιτυχίας της κλωνοποίησης θηλαστικών;
Αυτή τη στιγμή τα συνολικά ποσοστά επιτυχίας δεν ξεπερνούν το 1%-5%. Με άλλα λόγια, για κάθε κλωνοποιημένο ζώο που γεννιέται υπάρχουν άλλα 95-99 τα οποία αποτυγχάνουν να γεννηθούν ή πεθαίνουν αμέσως μετά. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην προσπάθεια για τη δημιουργία της Ντόλι υπήρξαν περισσότερες από 200 αποτυχημένες εγκυμοσύνες. Αντίστοιχα είναι τα ποσοστά των προσπαθειών κλωνοποίησης αγελάδων, όπου από τα 8.919 ωάρια που χρησιμοποιήθηκαν δημιουργήθηκαν 742 έμβρυα τα οποία εμφυτεύθηκαν για κύηση. Μόνο 71 ζώα ολοκλήρωσαν την περίοδο της κύησης, ενώ σύντομα πέθαναν τα 26. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι πολλά από τα ζώα γεννιούνται με προβλήματα πάσης φύσεως είναι υπέρβαρα, έχουν αναπνευστικά ή καρδιακά προβλήματα, υποφέρουν από διαβήτη…
5. Πού οφείλονται τα μεγάλα ποσοστά αποτυχίας;
Οι επιστήμονες δεν έχουν απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Παρά το γεγονός ότι κατά τη δημιουργία των κλώνων υπάρχει και το απαιτούμενο γενετικό υλικό (DNA ενήλικου κυττάρου) και το κατάλληλο για την αξιοποίησή του περιβάλλον (ωάριο), η διαδικασία στραβώνει. Εκτιμάται ότι ο κύριος λόγος αποτυχίας είναι το DNA. Ειδικότερα, παρ’ ότι αυτό υπάρχει σε όλα τα κύτταρα ενός οργανισμού, κάθε κύτταρο χρησιμοποιεί μόνο ένα μέρος του για να διατηρήσει την ταυτότητά του, ενώ βρίσκει έναν τρόπο να κάνει το υπόλοιπο DNA που δεν χρειάζεται ανενεργό. Για παράδειγμα, ένα κύτταρο ήπατος χρησιμοποιεί το τμήμα του DNA που απαιτείται για τη σύνθεση ενζύμων του μεταβολισμού και καθιστά πιθανώς ανενεργό το τμήμα του DNA που χρειάζεται για την παραγωγή μηνυμάτων του νευρικού συστήματος το οποίο αντίστοιχα χρησιμοποιείται από τα νευρικά κύτταρα. Πριν από την κλωνοποίηση της Ντόλι εθεωρείτο ότι είναι αδύνατον να ανατρέψει κανείς την «απόφαση» των διαφοροποιημένων κυττάρων σχετικά με το ποιο τμήμα του DNA αξιοποιούν και πώς το DNA το οποίο έχει καταστεί ανενεργό δεν μπορεί να επανενεργοποιηθεί. Το γεγονός όμως ότι το γενετικό υλικό της Ντόλι προήλθε από ένα κύτταρο μαστικού ιστού ανέτρεψε την παραπάνω πεποίθηση. Φαίνεται ότι μέσα στο ωάριο το DNA μπορεί να επαναπρογραμματιστεί έτσι ώστε να αποδίδει το σύνολο της πληροφορίας του και όχι μόνο αυτό που χρησίμευε στο κύτταρο της προέλευσής του. Ο τρόπος με τον οποίο επιτυγχάνεται αυτός ο επαναπρογραμματισμός δεν είναι κατανοητός από τους επιστήμονες, οι οποίοι κλωνοποιούν ζώα μάλλον εμπειρικά και χωρίς να αντιλαμβάνονται πλήρως όλα τα στάδια της διαδικασίας.
6. Τα παραπάνω σημαίνουν ότι η κλωνοποίηση ανθρώπων δεν θα είχε και μεγάλες πιθανότητες επιτυχίας;
Από καθαρά επιστημονική άποψη, αφήνοντας δηλαδή τα ηθικά και νομικά ζητήματα που προκύπτουν από την πιθανή κλωνοποίηση ανθρώπων, τα παραπάνω σημαίνουν πράγματι ότι είναι πολύ νωρίς για να μπορούν οι επιστήμονες να εξασφαλίσουν τη δημιουργία υγιών ανθρωπίνων κλώνων.
7. Γιατί θέλουν οι επιστήμονες να προχωρήσουν στην κλωνοποίηση ανθρώπων;
Σύμφωνα με τις δηλώσεις των Αντινόρι, Ζαβού και Μπουασελιέ, η κλωνοποίηση θα μπορούσε να αποτελεί την τελευταία ελπίδα για τεκνοποίηση ανδρών οι οποίοι δεν μπορούν να βοηθηθούν από άλλες μεθόδους. (Στην πράξη, με τις υπάρχουσες προόδους των τεχνικών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, οι μόνοι άνδρες οι οποίοι θα μπορούσαν να χρειάζονται την κλωνοποίηση για να τεκνοποιήσουν είναι όσοι στερούνται όρχεων.)
8. Οι παραπάνω επιστήμονες είναι οι μόνοι που προτίθενται να κλωνοποιήσουν ανθρώπους;
Οι παραπάνω έχουν εκφράσει δημοσίως την επιθυμία να το κάνουν. Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι η επιστημονική κοινότητα, ενώ φαίνεται αυτή τη στιγμή να καταδικάζει σύσσωμη την αναπαραγωγική κλωνοποίηση στην οποία προτίθενται να προχωρήσουν οι τρεις επιστήμονες, δεν αντιτίθεται στη θεραπευτική κλωνοποίηση.
9. Τι είναι η θεραπευτική κλωνοποίηση;
Η θεραπευτική κλωνοποίηση αποσκοπεί στη δημιουργία ενός κλώνου ο οποίος θα αφήνεται να μεγαλώσει στον δοκιμαστικό σωλήνα για μερικές μόνο ημέρες. Στη συνέχεια ο κλώνος αυτός θα χρησιμοποιείται σαν πηγή εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων και φυσικά δεν θα εμφυτεύεται ποτέ στη μήτρα μιας γυναίκας για να κυοφορηθεί. Τα εμβρυϊκά βλαστικά κύτταρα έχουν τη δυνατότητα να διαφοροποιηθούν σε όλους τους κυτταρικούς τύπους του οργανισμού και να αποτελέσουν έτσι τη βάση για τη δημιουργία οργάνων και ιστών για μεταμοσχεύσεις. Επειδή δε τα κύτταρα θα έχουν προέλθει από τον κλώνο του δέκτη των οργάνων, τα μοσχεύματα δεν θα απορρίπτονται. Πολλά είναι τα εργαστήρια ανά τον κόσμο τα οποία ασχολούνται με την έρευνα των εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων και οι επιστήμονες ελπίζουν να τους επιτραπεί να συνεχίσουν να εργάζονται με αυτά, καθώς φαίνεται ότι οι εφαρμογές τους για την ίαση ασθενειών είναι ανεξάντλητες.
