Ιστορίες ζωντανών φαντασμάτων
Αυτόν τον καιρό ο Νιλ Τζόρνταν ασχολείται με τη συγγραφή ενός μυθιστορήματος. Δεν ξέρει ακόμη το θέμα ή δεν θέλει να το πει. «Είναι για μια γυναίκα που γίνεται φάντασμα» απαντά χαμογελαστός, παίζοντας αμήχανα με το κουτάλι του καφέ και αφήνοντας την αοριστία να δώσει τη θέση της στην πίεση που έχω ασκήσει. Δεν μου προκαλεί έκπληξη. Τα φαντάσματα παίζουν ξεχωριστό ρόλο στις ταινίες του ιρλανδού δημιουργού, είτε όταν είναι σε εφιαλτικά παραμύθια («Η παρέα των λύκων», «Συνέντευξη με έναν βρικόλακα») είτε σε σύγχρονες ιστορίες τρόμου, έρωτα και υστερίας («Το παιχνίδι των λυγμών», «In dreams»). Φαντάσματα πρωταγωνιστούσαν ακόμη και στη χειρότερη ταινία του, το «Παν-δαιμόνιο». Μα και «Το τέλος μιας σχέσης» («The end of the affair»), η ταινία για την οποία συναντώ τον Τζόρνταν στο Λονδίνο, είναι, κατά μία έννοια, μια περίεργη ιστορία φαντασμάτων. «Ναι, φαντάσματα…» λέει ο Τζόρνταν. «Μια εμμονή μου. Υποθέτω ότι είμαι χυδαίος» συμπληρώνει και γελάει.
Βασισμένη στο ομότιτλο ημιαυτοβιογραφικό μυθιστόρημα του Γκρέιαμ Γκριν, η ταινία δεν ασχολείται με ένα ακόμη «ιψενικό» ερωτικό τρίγωνο. Είναι μια απλή ιστορία που αποδίδεται πολυσύνθετα και αναφέρεται σε ανθρώπους που επειδή δεν μπορούν να ελέγξουν τα συναισθήματά τους τα σκοτώνουν. Η Σάρα (Τζούλιαν Μουρ), μια παντρεμένη γυναίκα, ο Μπέντριξ (Ρέιφ Φάινς), ένας γείτονάς της συγγραφέας που λιώνει από το πάθος γι’ αυτήν, και ο Χένρι (Στίβεν Ρέι), ο σύζυγος που δεν ξέρει πώς να εκφράσει την αγάπη του (μια ιστορία που έζησε ο ίδιος ο Γκριν με την Αμερικανίδα Καθρίν Γουόλτσον, σύζυγο ενός πλούσιου αγρότη στην Αγγλία). Η κορύφωση της ταινίας έρχεται όταν ο θεατής βλέπει την αντίξοη σχέση των δύο παράνομων εραστών να ξεδιπλώνεται σε διαφορετικούς χρόνους.
Κατ’ αρχήν συγχαρητήρια για τον τίτλο του πιο επιτυχημένου ιρλανδού σκηνοθέτη του 20ού αιώνα που κερδίσατε στη χώρα σας.
«Αλήθεια; Πότε έγινε αυτό;».
Σύμφωνα με το Internet, σας επέλεξαν πριν από λίγες ημέρες. (Του δείχνω το χαρτί.)
«Α, ναι, πράγματι. (γελάει) Και το “Butcher boy”, βλέπω, ψηφίστηκε ως καλύτερη ταινία».
Πώς αποφασίσατε να επιλέξετε «Το τέλος μιας σχέσης» του Γκρέιαμ Γκριν για την τελευταία ταινία σας;
«Είναι σπουδαίο βιβλίο, ένα από τα καλύτερα που έχω διαβάσει για τις ανθρώπινες σχέσεις σε συνάρτηση με το σεξουαλικό πάθος. Μια έντονη ερωτική ιστορία που διαλύεται από μια βαθιά παράλογη κατάσταση».
Η ταινία έχει τη δομή κλασικού μελοδράματος, η σκηνοθεσία σας όμως είναι αρκετά κλειστοφοβική. Ποιοι ήταν οι δημιουργικοί στόχοι σας;
«Ο πειρασμός, υποθέτω, θα ήταν να επεκτείνω το θέμα και να προσδώσω στην ταινία ευρύτερες κοινωνικές διαστάσεις. Με ένα τέτοιο θέμα μπορείς, αν θέλεις, να το κάνεις. Δεν το ήθελα όμως. Ηθελα να παραμείνω στα συναισθήματα και στα πάθη των ηρώων σχεδόν εικονογραφικά. Είναι μια ιστορία τριών ανθρώπων και ενός κοινού μαρτυρίου. Ξέρετε, είναι πολύ δύσκολο να αποσπάσεις την προσοχή του κοινού με την ησυχία, πραγματικά όμως πίστεψα ότι η ραχοκοκαλιά της ιστορίας είναι η γνωριμία άγνωστων ανθρώπων μεταξύ τους και η ταινία ίσως να αναρωτιέται για τους τρόπους με τους οποίους κάτι τέτοιο μπορεί να επιτευχθεί. Αυτό που με ενδιέφερε επίσης, διότι με φόβιζε, ήταν η ιδέα της αφήγησης που βρίσκεται κάτω από την αλήθεια, στο πώς δηλαδή οι ήρωες πλησιάζουν τα συναισθηματικά τους διλήμματα και συζητούν για τη ζωή τους. Είναι Βρετανοί και έχουν μια σχέση με την ομιλία και τον λόγο που εγώ, ως Ιρλανδός, δεν έχω. Οι κλασικές αντιδράσεις των Ιρλανδών είναι η μαύρη σιωπή ή η έκρηξη. Οι Βρετανοί έχουν τη γλώσσα. Διαπραγματεύονται τα συναισθήματά τους πολύ ευγενικά».
Σε μια πρόσφατη συνέντευξή σας είπατε ότι η ταινία πραγματεύεται τη βαρβαρότητα του πεπρωμένου. Θα θέλατε να το αναλύσετε λίγο περισσότερο;
«Ναι. (γελάει) Δεν ξέρω από πού να αρχίσω. Οποιος πιστεύει ότι ελέγχει τη ζωή του για μένα είναι ανόητος. Κανένας δεν μπορεί να ελέγξει απολύτως τον εαυτό του και τα πράγματα που κάνει. Νομίζουμε ότι ελέγχουμε τις καταστάσεις, νομίζουμε ότι παίρνουμε τις λογικές αποφάσεις και νομίζουμε ότι σχεδιάζουμε τη ζωή μας, αλλά είμαστε πάντοτε ευάλωτοι στην απρόβλεπτη καταστροφή. Και πιστεύω ότι αυτό είναι το ουσιαστικό θέμα του βιβλίου. Το βιβλίο μιλάει για τους ανθρώπους που δίνουν υποσχέσεις μεταξύ τους και αναγκάζονται να τις τηρήσουν».
Αναγκάζονται;
«Ναι. Η Σάρα ομολογεί τον έρωτά της στον Μπέντριξ και υπόσχεται ότι θα τον διατηρήσει για πάντα. Αναγκάζει τον εαυτό της να τηρήσει αυτή την υπόσχεση. Υστερα υπόσχεται ότι δεν θα ξαναδεί τον εραστή της. Αναγκάζεται να κάνει και αυτό. Στην κάθε περίπτωση οι ήρωες βαδίζουν προς ένα πεπρωμένο που έχουν οι ίδιοι προβλέψει. Πάντα πίστευα ότι “Το τέλος μιας σχέσης” ήταν μια στοιχειωμένη ιστορία και κατά έναν περίεργο τρόπο κινηματογραφικά θα έπρεπε να δίνει την αίσθηση μιας ιστορίας φαντασμάτων. Φαίνεται και στη φωτογραφία νομίζω».
Και όλοι οι ήρωες τελικά καταδικάζονται. Καθολική αντίληψη και κλασικό στυλ του Γκρέιαμ Γκριν, σωστά;
«Οχι ακριβώς. Νομίζω ότι είναι περισσότερο πολιτικό το θέμα. Θέλω να πω, ο Γκριν ήταν Αγγλος και ζούσε σε μια αυστηρά καθολική κοινωνία. Ηταν προσηλυτισμένος στον καθολικισμό. Ο Θεός που είχε φανταστεί ήταν περισσότερο μια βιβλική φιγούρα της Παλαιάς Διαθήκης και όχι κάτι που συνδυάζεται με έννοιες όπως η άφεση και το αγκάλιασμα. Νομίζω ότι αυτή η ιστορία έχει βαθιά αγγλικές ρίζες αλλά την ίδια στιγμή πιστεύω ότι ο Γκριν “παίζει” μαζί μας με έναν πολύ ειρωνικό, σχεδόν βάρβαρο, τρόπο. Οπως είπα και πιο πριν, λόγω της ιρλανδικής καταγωγής μου αντιμετώπισα το θέμα με τη ματιά ενός ξένου. Μεγάλωσα ως καθολικός και επρόκειτο να προσηλυτιστώ στον προτεσταντισμό, κάτι που δεν έγινε ποτέ. Στην Ιρλανδία, όμως, όπως ξέρετε, ακόμη και ο καθολικισμός λειτουργεί διαφορετικά».
Εχετε επίσης πει ότι το έργο του Γκριν δεν έχει αποδοθεί σωστά στον κινηματογράφο. Τι δεν έγινε σωστά στο παρελθόν και τι πετύχατε εσείς;
«Δύο ταινίες του Κάρολ Ριντ, ο “Τρίτος άνθρωπος” (“The third man”) και η “Πρώτη απογοήτευση” (“Fallen angel”), και αυτό ήταν όλο. Νομίζω ότι ο Γκριν δεν απέκτησε ποτέ τον Χίτσκοκ του, αν με καταλαβαίνετε, ή τον Ντέιβιντ Λιν του».
Ναι, αλλά υπήρξαν κάποιες πολύ καλές ταινίες. Το «This gun for hire» ήταν μια εξαιρετική ταινία. Ο «Φυγάς» του Τζον Φορντ από το μυθιστόρημα «Η δύναμη και η δόξα» το ίδιο.
«Θα συμφωνήσω με το πρώτο, αν και τελικά νομίζω ότι αυτό που κάνει τα μυθιστορήματα του Γκριν να αποδίδονται με δυσκολία στον κινηματογράφο εντοπίζεται στο ότι συνήθως οι κεντρικοί ήρωές του μένουν προσκολλημένοι στα προσωπικά διλήμματά τους και αυτό δεν κινηματογραφείται εύκολα. Οσο για τον “Φυγάδα”, που δεν έχω δει, ο ίδιος ο Γκριν είχε πει ότι δεν έχει καμία σχέση με το βιβλίο του. Μου έχουν πει και άλλοι όμως πως οπτικά είναι μία από τις καλύτερες ταινίες του Φορντ. Θα ήθελα να γυρίσω ξανά το “Brighton Rock”, που είναι το αγαπημένο μου βιβλίο του Γκριν».
«Το τέλος μιας σχέσης» κέρδισε τέσσερις υποψηφιότητες για τη Χρυσή Σφαίρα. Πιστεύετε ότι αυτό βοηθά την ταινία;
«Ισως ναι, ίσως όχι, πάντως δεν κερδίσαμε πουθενά… Εχετε καμιά άκρη στην Ακαδημία; (γέλια) Μπα, δεν υπολογίζω στα Οσκαρ εφέτος, είναι τόσες οι ταινίες εκεί έξω».
Για να επιστρέψουμε λίγο στη χώρα σας, τα πράγματα έχουν καλυτερέψει στην Ιρλανδία όσον αφορά τον κινηματογράφο, έτσι δεν είναι;
«Ναι, επενδύονται πολλά χρήματα στην ιρλανδική κινηματογραφία τα τελευταία χρόνια. Εχουμε πλέον Συμβούλιο Κινηματογράφου, στο οποίο μάλιστα υπηρέτησα για τέσσερα χρόνια. Για εμένα που είμαι κινηματογραφιστής και σεναριογράφος η έγκριση σεναρίων είναι εξαιρετικά δύσκολο πράγμα. Νομίζω ότι έχω συνεισφέρει πάντως αρκετά στην ανάπτυξη της εγχώριας κινηματογραφίας, αν και πιστεύω πως στην Ιρλανδία περισσότερη ενέργεια έχει ακόμη η μυθιστοριογραφία».
