Διασωθείσα την τελευταία κυριολεκτικά στιγμή από την καταστρεπτική μανία του δημιουργού της, η «Φλωρεντινή Πιετά» του Μιχαήλ Αγγελου παραμένει ένα από τα μεγάλα μυστήρια στην ιστορία της τέχνης. Τι ήταν αυτό που εξόργισε τόσο πολύ τον μεγάλο καλλιτέχνη ώστε όχι μόνο άφησε το έργο ημιτελές αλλά προσπάθησε να το καταστρέψει με τα ίδια του τα χέρια; Ποιο είναι το μυστικό που κρύβουν οι τρεις θλιμμένες μορφές που σηκώνουν το άψυχο σώμα του Ιησού; Σύμφωνα με τον διακεκριμένο μελετητή Τζακ Γουόσερμαν και την ΙΒΜ, την απάντηση ενδέχεται να δώσει η ψηφιακή τεχνολογία.
Ο Μιχαήλ Αγγελος ξεκίνησε να δουλεύει στη δεύτερη «Πιετά» του λίγο πριν από το 1550. Η ακριβής χρονολογία δεν είναι γνωστή, όμως το έργο, εν εξελίξει ακόμη, αναφέρεται στη βιογραφία του Βασάρι, το 1550, αλλά και σε αυτήν του Κοντίβι, το 1553. Ολα έδειχναν ότι η «Αποκαθήλωση», όπως είναι το ορθότερο όνομα της σύνθεσης, επρόκειτο να είναι αριστούργημα.
Ο καλλιτέχνης, αρκετά γερασμένος πια και άρρωστος, επανερχόταν στο θέμα του θρήνου δίπλα στο νεκρό σώμα του Ιησού, ένα θέμα που έδειχνε να τον απασχολεί ολοένα και περισσότερο. Η ιδέα του θανάτου, η θλίψη μπροστά στο αναπότρεπτό του και η πρόσκαιρα θνητή θεϊκότητα του Χριστού, όλα αυτά αποτυπώνονταν στο μάρμαρο με θαυμαστή δύναμη. Ο Μιχαήλ Αγγελος σκόπευε να τοποθετήσει το έργο στον ίδιο του τον τάφο.
* Πρόλαβε ένας υπηρέτης
Το σώμα υποβαστάζουν η Μαρία Μαγδαληνή, από αριστερά και η Παρθένος Μαρία, από δεξιά, ενώ πίσω προβάλλει η φιγούρα του Νικόδημου (ή του Ιωσήφ τού από Αριμαθαίας) μυστηριώδης, υπερφυσική και θλιμμένη. Η όλη σύνθεση ξαφνιάζει τον παρατηρητή, με την ελευθερία που δείχνει να έχει πάρει ο καλλιτέχνης στη διαπραγμάτευση των θεμάτων της προοπτικής.
Ο Νικόδημος, στον οποίο ο Μιχαήλ Αγγελος έχει δώσει τα δικά του χαρακτηριστικά, επιβάλλεται με τις διαστάσεις του πάνω στις άλλες φιγούρες του έργου, ενώ η Μαρία Μαγδαληνή χάνεται σχεδόν κάτω από το χέρι του Χριστού.
Μπορεί το γλυπτό να έδειχνε σωστό αν το έβλεπε κανείς υπό προοπτική και στο ύψος που θα είχε όντας πάνω στον τάφο του Μιχαήλ Αγγελου, αλλά κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος. Δεν μας είναι γνωστό γιατί, αλλά κάποια στιγμή γύρω στο 1555 ή 1556 ο καλλιτέχνης σε μια κρίση οργής και μανίας επιτέθηκε στο ίδιο του το έργο χτυπώντας το για να το καταστρέψει.
Τον πρόλαβε ένας υπηρέτης, ο οποίος όταν έτρεξε να δει τι συμβαίνει, βρήκε τον Μιχαήλ Αγγελο μαινόμενο και το έργο ανεπανόρθωτα τραυματισμένο. Η δεύτερη «Πιετά» του Μιχαήλ Αγγέλου, ο «Φλωρεντινή Πιετά», όπως έχει πια επικρατήσει να λέγεται, έμεινε ημιτελής. Το αριστερό χέρι του Χριστού έχει σπάσει και ξανακολληθεί, ενώ από το σώμα απουσιάζει εντελώς το αριστερό πόδι.
* «Αντίγραφο» στον υπολογιστή
Κανείς δεν μπόρεσε να απαντήσει στο ερώτημα τι ήταν αυτό που εξόργισε τόσο τον μεγάλο καλλιτέχνη ώστε να στραφεί εναντίον του έργου του με τέτοια οργή και οι εικασίες δίνουν και παίρνουν. Ο Τζακ Γουόσερμαν, από τους σημαντικότερους σύγχρονους μελετητές της ιταλικής τέχνης και ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Temple στη Φιλαδέλφεια, ελπίζει ότι σύντομα θα έχει μια απάντηση. Η αισιοδοξία του οφείλεται στη συνεργασία του με τους τεχνικούς τού Τ. J. Watson Research Lab της ΙΒΜ.
Με τη βοήθεια ειδικών φωτογραφικών τεχνικών, ισχυρότατων υπολογιστών και εξειδικευμένων αλγορίθμων που έχει αναπτύξει ειδικά για την περίπτωση η ΙΒΜ, ο Γουόσερμαν θα έχει σύντομα στα χέρια του, ή μάλλον στην οθόνη του υπολογιστή του, ένα σχεδόν τέλειο τρισδιάστατο μοντέλο, λεπτομερέστατο αντίγραφο της «Φλωρεντινής Πιετά».
Πρόκειται για μια πιστότατη αποτύπωση του έργου, στην οποία θα φαίνονται όλες οι λεπτομέρειες, ακόμη και η παραμικρότερη ρωγμή ή χαραγματιά στο μάρμαρο, την οποία θα μπορεί κανείς να μελετήσει με τη βοήθεια του ποντικιού. Θα μπορεί να περιστρέψει το έργο προς όλες τις κατευθύνσεις, να το μελετήσει από δυσπρόσιτες γωνίες και πλευρές, από πολύ κοντά ή από απόσταση, από ψηλά ή από χαμηλά, με κάθε δυνατό τρόπο και υπό κάθε πιθανό φωτισμό, ενώ με τη βοήθεια ειδικών χειρισμών ο Γουόσερμαν θα είναι σε θέση να τροποποιήσει το έργο, να αναπροσαρμόσει το σχετικό μέγεθος κάθε μορφής, ακόμη και να απομονώσει τη μία μορφή από τις άλλες.
Στόχος είναι να αποκτήσει μια τόσο πλήρη αντίληψη του γλυπτού ώστε να πλησιάσει κάπως στη λύση του μυστηρίου. Ποια ήταν η αιτία της οργής του μεγάλου δασκάλου; Είχε δίκιο ο βιογράφος του Βασάρι, ο οποίος το 1556 κατονόμαζε ως πιθανότερο ένοχο τις ατέλειες του μαρμάρου στο οποίο δούλευε ο καλλιτέχνης και τα προβλήματα που εξαιτίας τους αντιμετώπιζε; Μήπως έφταιγε κάποια ζημιά που έκανε κατά λάθος ο ίδιος ο Μιχαήλ Αγγελος;
Ηταν μήπως αποτέλεσμα συσσωρευμένης απογοήτευσης επειδή το έργο δεν κατάφερνε να φθάσει στο ύψος των προσδοκιών του; Και ποιο είναι το μυστικό που κρύβει η απόφασή του να παρεκκλίνει τόσο πολύ από την «ορθή» προοπτική στη δημιουργία των τεσσάρων μορφών;
* Μια δύσκολη προσωπικότητα
Το ενδιαφέρον που παρουσιάζει για τον μελετητή το ψηφιακό μοντέλο της «Φλωρεντινής Πιετά» είναι αναμφισβήτητο. Είναι σίγουρο ότι με τη βοήθειά του θα αποκτήσουμε μια πληρέστερη και ενδεχομένως πιο έγκυρη αντίληψη του ημιτελούς αριστουργήματος. Θα μπορέσουμε όμως να μάθουμε κάτι παραπάνω για όλα όσα πάλευαν μέσα στην ψυχή του μεγάλου καλλιτέχνη τη στιγμή που σηκώνει το καλέμι για να καταστρέψει ένα έργο στο οποίο δούλευε τόσο καιρό;
Είναι γνωστό ότι ο Μιχαήλ Αγγελος υπήρξε δύσκολος άνθρωπος, ιδιαίτερα απαιτητικός από τους πάντες αλλά και από τον εαυτό του, πεσιμιστής σε βαθμό καταθλίψεως, ιδιαίτερα κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του, και επιπλέον αρκετά άρρωστος.
Πολύ συχνά τα έργα της όψιμης περιόδου του μένουν ανολοκλήρωτα. Η «Φλωρεντινή Πιετά» δεν είναι η τελευταία του προσπάθεια να ασχοληθεί με το συγκεκριμένο θέμα, του θρήνου γύρω από τον άψυχο Ιησού. Και η «Πιετά Παλεστρίνα» όμως, την οποία δούλεψε γύρω στο 1556, και η «Πιετά Ροντανίνι», την οποία άρχισε να δουλεύει το 1553, σταμάτησε και ξανάρχισε το 1564, χρονιά του θανάτου του, έμειναν ημιτελείς.
Θα μπορούσε ένα υπολογιστικό τρισδιάστατο μοντέλο του γλυπτού να μας φέρει πιο κοντά στη σκέψη και στην αιτία της οργής του Μιχαήλ Αγγελου; Και ναι και όχι. Ο καθηγητής Γουόσερμαν είναι πεπεισμένος ότι το μάρμαρο ήταν πράγματι προβληματικό και θεωρεί αρκετά πιθανό πως ο Μιχαήλ Αγγελος συνειδητοποίησε κάποια στιγμή ότι δεν θα μπορούσε να συνεχίσει χωρίς να βλάψει ανεπανόρθωτα το έργο.
Με τη βοήθεια της ψηφιακής «Πιετά», ο Γουόσερμαν θα μπορέσει, ελπίζει, να επιβεβαιώσει ή να διαψεύσει αυτή την εικασία.
Σκοπεύει να γράψει ένα βιβλίο με τα συμπεράσματα των μελετών του, το οποίο θα συνοδεύεται από ένα CD-ROM με μια μικρότερης λεπτομέρειας τρισδιάστατη ψηφιακή αποτύπωση της «Φλωρεντινής Πιετά». Και επειδή η ακαδημαϊκή κοινότητα δεν αναμένεται να τα αποδεχθεί εύκολα, ο Γουόσερμαν δηλώνει αποφασισμένος να αντιμετωπίσει κάθε σχόλιο, αντίρρηση ή επίκριση.
