Δεν ξέρω για εσάς, αλλά μέρα παρά μέρα θα ακούσω για κάποια φίλη που ψάχνει νέο σπίτι. Η σημαντική αύξηση των τιμών των ενοικίων, συνδυαστικά με την εκτόξευση της βραχυχρόνιας μίσθωσης, κάνει πλέον όλο και πιο δύσκολη την εύρεση στέγης. Η κλασική ελληνική μικροϊδιοκτησία, που λειτούργησε σχεδόν άψογα για έναν αιώνα, πνέει τα λοίσθια: οι ιδιοκτήτες πουλάνε όσο βλέπουν τις τιμές στα ύψη, οι ενοικιαστές ψάχνουν και δεν βρίσκουν, οι επενδυτές τρίβουν τα χέρια τους – business (ή φούσκα) as usual.
Σε αυτό το πλαίσιο αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα μια υπόθεση που εκτυλίσσεται σε κοινή θέα στο κέντρο της Αθήνας, αλλά δεν βρίσκει την πρέπουσα, κατά τη γνώμη μου, απήχηση στη δημόσια σφαίρα: τα κατειλημμένα Προσφυγικά στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας.
Πρόκειται για ένα ενιαίο αρχιτεκτονικό σύνολο οκτώ πολυκατοικιών, που κατασκευάστηκαν την περίοδο 1933-1936 με σκοπό τη στέγαση οικογενειών προσφύγων. Αντιπροσωπευτικό δείγμα μοντερνισμού, το συγκρότημα που συνδέεται άρρηκτα με τη μνήμη της προσφυγιάς έχει μια πολύ ενδιαφέρουσα σύγχρονη ιστορία.
Το 2000 η Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου αποκτά 137 διαμερίσματα και προχωρά σε σχέδιο κατεδάφισης έξι πολυκατοικιών. Οι κάτοικοι των προσφυγικών αντιδρούν έντονα και, ύστερα από προσφυγές τόσο των ίδιων όσο και κατοίκων των Αμπελοκήπων και της Αρχιτεκτονικής Σχολής, το ΣτΕ ακυρώνει την κατεδάφιση. Στη συνέχεια, το υπουργείο Πολιτισμού χαρακτηρίζει δύο από τις πολυκατοικίες ως διατηρητέες, ενώ το 2009 το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο αποφασίζει να αναγνωρίσει ολόκληρο το συγκρότημα ως «μνημείο», λόγω της ιδιαίτερης κοινωνικής και ιστορικής του αξίας.
Το 2014, τα 137 διαμερίσματα μεταβιβάζονται στο ΤΑΙΠΕΔ, απόφαση με την οποία διαφωνεί ομόφωνα ο Δήμος Αθηναίων στις 26 Μαρτίου 2014, καταδικάζοντας την εκποίηση. Τον Ιούνιο του 2025 με απόφαση της Περιφερειακής Επιτροπής εγκρίθηκε η υπογραφή προγραμματικής σύμβασης μεταξύ της Περιφέρειας Αττικής, της ΔΥΠΑ και του ΥΠΠΟ για την «αποκατάσταση τεσσάρων προσφυγικών πολυκατοικιών στη Λ. Αλεξάνδρας προς χρήση κοινωνικής κατοικίας».
Η κατάληψη
Παράλληλα με όλα αυτά, από τις αρχές του 2000, αναπτύσσεται μια ενεργή κατάληψη. Σήμερα, η «Κοινότητα Κατειλημμένων Προσφυγικών» αποτελείται από ανθρώπους διαφορετικών κοινωνικών ομάδων – ανάμεσά τους οικονομικοί μετανάστες, πολιτικοί πρόσφυγες, άνεργοι και άστεγοι – οι οποίοι επιδίωξαν να καλύψουν βασικές στεγαστικές ανάγκες. Μέσα από τη συλλογική αυτή πρωτοβουλία διαμορφώθηκε μια ιδιότυπη γειτονιά, στο πλαίσιο ενός οργανωμένου κοινωνικού εγχειρήματος. Αυτοί οι άνθρωποι πληροφορήθηκαν πρόσφατα ότι πρέπει να εγκαταλείψουν τις εστίες τους.
Ο Αριστοτέλης Χαντζής, μέλος της Κοινότητας, βρίσκεται σε απεργία πείνας από τις 5 Φεβρουαρίου 2026, με την κατάσταση της υγείας του να έχει επιδεινωθεί σοβαρά έπειτα από περισσότερες από 70 ημέρες. Βασικό του αίτημα αποτελεί η ακύρωση της προγραμματικής σύμβασης της Περιφέρειας Αττικής για τα Προσφυγικά, ενώ παράλληλα ζητά την προστασία των κατοίκων από ενδεχόμενες εκδιώξεις και τη διασφάλιση της συμμετοχής τους στις διαδικασίες ανάπλασης.
Οι πορείες αλληλεγγύης προς τον απεργό πείνας, καθώς και παρεμβάσεις των μελών της κατάληψης στοχεύουν να αναδείξουν το ζήτημα που συνδέεται με τις μείζονες ανακατατάξεις του οικιστικού περιβάλλοντος της πόλης. Η Λεωφόρος Αλεξάνδρας βρίσκεται εν γένει στο επίκεντρο: από το γήπεδο του Παναθηναϊκού και το μετρό στη Μουστοξύδη έως τις συζητήσεις για την υπογειοποίηση του δρόμου, τα σχέδια της ανάπλασης μοιάζουν μεγαλεπήβολα (για κάποιους υπερφίαλα).
Την ίδια στιγμή, οι «από κάτω» δράσεις που οδήγησαν στην κατάληψη των Προσφυγικών δείχνουν έναν πιο ταπεινό αλλά και ουσιαστικό τρόπο κοινωνικής δράσης και έμπρακτης κοινωνικής αλλαγής, μέσω της αλληλεγγύης και της αρμονικής συνύπαρξης. Δεν είναι κακή ιδέα, νομίζω, συμφωνούμε ή διαφωνούμε μαζί τους, να ακούσουμε τουλάχιστον τι έχουν να μας πουν. Αλλους κι άλλους καθόμαστε και ακούμε κατά καιρούς, ας παραχωρήσουμε μια φορά τον λόγο και στους άμεσα ενδιαφερομένους που έχουν να προτείνουν κάτι διαφορετικό.
