Παρά τις εντυπωσιακές προόδους της ιατρικής τα τελευταία 50 χρόνια, τα καρδιαγγειακά νοσήματα εξακολουθούν να αποτελούν την κυριότερη αιτία θανάτου παγκοσμίως, αλλά και στην Ελλάδα. Στην καρδιά αυτής της συζήτησης βρίσκεται ένας παλιός αλλά εξαιρετικά επίκαιρος πρωταγωνιστής: τα λιπίδια του αίματος.
Για πολλούς, η αναφορά στην «κακή» LDL χοληστερόλη μοιάζει με μια κουραστική επανάληψη μιας γνωστής ιστορίας. Κι όμως, η επιστημονική γνώση γύρω από τα λιπίδια όχι μόνο δεν έχει εξαντληθεί, αλλά συνεχώς εμπλουτίζεται με νέα δεδομένα που αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον καρδιαγγειακό κίνδυνο.
Λεπτομερέστερηκαι ακριβέστερη εικόνα
Η σύγχρονη έρευνα έχει αναδείξει ότι ο καρδιαγγειακός κίνδυνος δεν εξαρτάται μόνο από τα επίπεδα της «κακής» LDL χοληστερόλης, αλλά από ένα πολύ πιο σύνθετο λιπιδαιμικό προφίλ. Παράγοντες όπως η λιποπρωτεΐνη(a), τα τριγλυκερίδια, τα υποκλάσματα της LDL και η δυσλειτουργία της «καλής» HDL αποτελούν πλέον αντικείμενο εντατικής μελέτης. Με άλλα λόγια, η εικόνα γίνεται πιο λεπτομερής και πιο ακριβής.
Ταυτόχρονα, η κατανόηση του μεταβολισμού και της δράσης των λιπιδίων έδειξε ότι αυτά συνδέονται άμεσα με μεγάλες κοινωνικές προκλήσεις της εποχής μας: την παχυσαρκία, τη γήρανση του πληθυσμού και τις αλλαγές στη διατροφή. Οι διατροφικές συνήθειες, τα επεξεργασμένα τρόφιμα και η καθιστική ζωή επηρεάζουν βαθιά τον μεταβολισμό των λιπιδίων, διαμορφώνοντας το προφίλ κινδύνου ολόκληρων πληθυσμών. Και ίσως αυτό είναι το πιο σημαντικό μήνυμα: τα λιπίδια δεν είναι απλώς αριθμοί σε μια εξέταση αίματος. Είναι ένας από τους βασικούς καθρέφτες της μεταβολικής υγείας και ένας από τους πιο ισχυρούς δείκτες του καρδιαγγειακού μας μέλλοντος.
Ελληνικά «σήματα κινδύνου»
Στη χώρα μας η δυσλιπιδαιμία φαίνεται να λαμβάνει επιδημικές διαστάσεις. Σύμφωνα με πρόσφατα δημοσιευμένα δεδομένα του ελληνικού πληθυσμού από το Εθνικό Σύστημα Ηλεκτρονικής Συνταγογράφησης (ΗΔΙΚΑ), το οποίο καλύπτει σχεδόν το σύνολο των συνταγών στην Ελλάδα, το 2021, 1.997.341 ενήλικες λάμβαναν υπολιπιδαιμική θεραπεία, που αντιστοιχεί σε επιπολασμό της φαρμακευτικά θεραπευόμενης δυσλιπιδαιμίας 23,4%στον ενήλικο πληθυσμό της χώρας. Η συχνότητα ήταν ελαφρώς υψηλότερη στις γυναίκες (23,9%) σε σύγκριση με τους άνδρες (22,8%) και αυξανόταν σημαντικά με την ηλικία, φτάνοντας στο 56,1% στις ηλικίες 70-79 ετών.
Επίσης, η ετήσια επίπτωση, δηλαδή η εμφάνιση νέων περιπτώσεων που ξεκίνησαν υπολιπιδαιμική θεραπεία, ήταν 3,6%, ή περίπου 245.660 νέοι ασθενείς σε ένα έτος. Η επίπτωση αυξανόταν με την ηλικία και κορυφωνόταν στις ηλικίες 60-69 ετών. Στο σημείο αυτό πρέπει να τονισθεί ότι μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού με πρόβλημα στα λιπίδιά του δεν λαμβάνει καμία αγωγή. Συνεπώς, ο πραγματικός επιπολασμός είναι ακόμα μεγαλύτερος. Προηγούμενες επιδημιολογικές μελέτες πληθυσμού στην Ελλάδα καταδεικνύουν τη συχνότητα δυσλιπιδαιμίας από 27,6% έως 74%, ανάλογα με τα διαγνωστικά κριτήρια που χρησιμοποιήθηκαν για τη χοληστερόλη.
Ο ρόλος της Λιποπρωτεΐνης(a)
Η 24η Μαρτίου έχει καθιερωθεί ως η Παγκόσμια Ημέρα Ευαισθητοποίησης για τη Λιποπρωτεΐνη(α) [Lp(a)] και έχει ως στόχο να ενημερώσει για τον κίνδυνο καρδιαγγειακής νόσου που διατρέχουν τα άτομα με αυξημένα επίπεδα Lp(a) και να προτρέψει όλους να μετρήσουν τη συγκέντρωσή της στο αίμα. Τα επίπεδα της Lp(a) που σχετίζονται με αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο είναι >50 mg/dL ή >125 nmol/L, ανάλογα με τον τρόπο μέτρησής της.
Ωστόσο, ο πραγματικός κίνδυνος που διατρέχει κάποιος δεν εξαρτάται μόνο από την τιμή της Lp(a), αλλά από το συνολικό προφίλ καρδιαγγειακού κινδύνου. Υπολογίζεται ότι περίπου 20% του παγκόσμιου πληθυσμού, δηλαδή 1,4 δισεκατομμύρια άτομα, έχουν υψηλά επίπεδα Lp(a), παρ’ όλα αυτά μόνο το 1%-2% του συνολικού πληθυσμού έχει μετρήσει και γνωρίζει τα επίπεδά της. Στην Ελλάδα, στοιχεία από την επιδημιολογική μελέτη ΑΤΤΙΚΗ (2002-2022) έδειξαν ότι το 19% των Ελλήνων έχει υψηλά επίπεδα Lp(a). Η Ελληνική Εταιρεία Αθηροσκλήρωσης συνιστά να γίνεται η μέτρηση της Lp(a) τουλάχιστον μια φορά κατά τη διάρκεια της ζωής ενός ατόμου.
Τρόπος ζωής ως πρόληψη
Είναι λοιπόν φανερό από τα διαθέσιμα δεδομένα ότι οι δυσλιπιδαιμίες αποτελούν σημαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας στην Ελλάδα, με αυξανόμενη συχνότητα στις μεγαλύτερες ηλικίες και σημαντικές επιπτώσεις στην πρόληψη και διαχείριση της καρδιαγγειακής νόσου.
Είναι συνεπώς απαραίτητη η πρόληψή τους και η έγκαιρη αλλά και αποτελεσματική αντιμετώπισή τους. Βασικοί πυλώνες πρόληψης είναι η διατήρηση φυσιολογικού σωματικού βάρους, η καθημερινή φυσική δραστηριότητα, η άσκηση (συνδυασμός αερόβιας άσκησης μέτριας ή υψηλής έντασης και άσκησης με αντιστάσεις) τουλάχιστον 150 λεπτά την εβδομάδα, η διακοπή του καπνίσματος και η υιοθέτηση σωστών διατροφικών συνηθειών. Οι τελευταίες θα πρέπει να χαρακτηρίζονται από χαμηλή πρόσληψη ζωικού, κορεσμένου λίπους και αντικατάστασή του από πηγές λίπους όπως το ελαιόλαδο, τα σπορέλαια και οι ξηροί καρποί και από χαμηλή πρόσληψη επεξεργασμένων υδατανθράκων και υψηλή πρόσληψη φυτικών ινών.
Νέα φάρμακα
Οσον αφορά τη φαρμακευτική αγωγή, οι στατίνες εξακολουθούν να αποτελούν πρώτη γραμμή θεραπείας για την υπερχοληστερολαιμία.
Ο συνδυασμός τους με παλαιότερης (αναστολείς απορρόφησης χοληστερόλης) και νεότερης γενιάς (αναστολείς PCSK9) φάρμακα μπορεί να οδηγήσει σε εντυπωσιακές μειώσεις των επιπέδων της LDL χοληστερόλης (≥ 60%) ακόμα και σε ασθενείς όπου η υπερχοληστερολαιμία έχει γενετική αιτιολογία.
Πέρα όμως από τη μείωση της LDL χοληστερόλης, η βασική έρευνα έχει αναδείξει καινούργιους φαρμακολογικούς στόχους πάνω στους οποίους έχουν ήδη αναπτυχθεί ή βρίσκονται υπό κλινικές μελέτες νέα σκευάσματα ικανά να μειώσουν τα επίπεδα τριγλυκεριδίων και της Lp(a) και γενικότερα να διατηρήσουν ένα υγιές λιπιδαιμικό προφίλ όταν αυτό έχει διαταραχθεί.
Το σημαντικότερο όμως είναι ότι η βελτίωση του λιπιδαιμικού προφίλ από την ενδεδειγμένη φαρμακευτική αγωγή συνοδεύεται από σημαντική μείωση του κινδύνου για εμφάνιση θανατηφόρων και μη καρδιαγγειακών συμβάντων, όπως το έμφραγμα του μυοκαρδίου και το ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο.
Συμπερασματικά, η πρόληψη, η έγκαιρη διάγνωση και η αποτελεσματική αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών αποτελούν θεμέλιο της υγιούς γήρανσης του ελληνικού πληθυσμού και συνεπώς πρέπει να αποτελέσουν και μελλοντικό στόχο πολιτικών δημόσιας υγείας.
Ο κ. Δημοσθένης Παναγιωτάκος είναι καθηγητής, πρόεδρος του ΔΣ της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης (www.atherosclerosis.gr).
